Cha Joseph Dépaulis Hương không chỉ được biết đến như là một vị mục tử nhiệt thành, một nhà quản lý tài ba, một kiến trúc sư mà ngài còn là một nhà giáo dục. Ngoài sứ vụ mục tử chính yếu lo cho đoàn chiên, cha còn được Bề trên trao phó cho công việc quản lý và kiến thiết những công trình như nhà thờ Bảo Long, Tòa Giám mục Hà Nội, Tràng Tập (Probatorium), hoàn thiện nhà thờ Cửa Bắc hay xây mới nhà thờ Hàm Long. Song song với việc xây dựng những công trình kiến trúc những đền thờ bằng gỗ, đá, ngài đã dành nhiều công sức cho công cuộc giáo dục đức tin để bảo vệ, ươm mầm và phát triển đức tin cho thế hệ trẻ trước những biến động thăng trầm của thời đại.
1. Thân thế và những bước chân đầu tiên trên cánh đồng truyền giáo
Cha Joseph Antoine Dépaulis Hương sinh ngày 27/4/1876 tại Giáo xứ Thánh Gioan Tẩy Giả, thuộc Tổng Giáo phận Lyon, nước Pháp. Sau quá trình tu học tại Lyon, ngài gia nhập Hội Thừa sai Paris vào năm 1898 và thụ phong linh mục ngày 23/6/1901. Sau đó, cha Dépaulis được Bề trên sai đi truyền giáo tại Địa phận Tây Đàng Ngoài vào tháng 7/1901.
Tại xứ truyền giáo, sau thời gian học ngôn ngữ bản địa, ngài được Đức cha Gendreau Đông sai đi mục vụ tại các Giáo xứ Kẻ Bèo và Kim Bảng (vài trò làm cha phó cho cha Chalve (Pháp), tiếp đến là chính xứ Ngọc Lũ (1904). Đến năm 1905, ngài phụ trách ba giáo xứ, trong đó có Kẻ Trình – nơi ngài đã đồng hành với 14 nhóm dự tòng. Tại Giáo xứ Chân Ninh (Bảo Long), cha Dépaulis Hương đã xây dựng nhà thờ tuy không to lớn bề thế nhưng có kiến trúc hài hòa và nghệ thuật thánh.
Đặc biệt trong quá trình mục vụ và truyền giáo, ngài rất chăm lo và quan tâm đến việc dạy giáo lý. Cha thường xuyên hiện diện trong giờ kinh tối để đồng hành và dạy giáo lý cho các anh chị em tân tòng. Chính sự gần gũi và nghiêm túc trong việc giáo dục đức tin ngay từ thửa ban đầu đã giúp các giáo xứ ngài coi sóc không ngừng thăng tiến, điển hình như giáo xứ Kẻ Trình có 1.200 tín hữu chỉ sau 5 năm ngài làm chính xứ.
2. Xây dựng cơ sở vật chất phục vụ giáo dục
Năm 1920, cha Dépaulis Hương được Đức cha Gendreau Đông bổ nhiệm làm Quản lý Địa phận (Procureur). Trong vai trò này, một lần nữa cha đã chứng minh cho mọi người thấy tất cả những năng lực tài chính và xây dựng đều hướng về tương lai của Giáo hội, đó chính là giáo dục thế hệ trẻ.
Từ năm 1925 – 1927, cha phụ trách lo toan quản lý kinh tài để xây dựng Tràng Tập (Probatorium) – nơi ươm mầm ơn gọi cho các chú bé trước khi bước vào Tiểu chủng viện Hoàng Nguyên. Đặc biệt, ngài đã nỗ lực xây dựng một trường nam và một trường nữ cho Giáo xứ Chính Tòa Hà Nội, cùng một nhà nội trú cho học sinh. Đối với cha, giáo dục là điều quý giá và ưu tiên hàng đầu. Câu nói nổi tiếng của ngài khi hoàn thành các công trình này đã minh chứng cho trái tim của một nhà giáo dục: “Tôi có thể nhắm mắt xuôi tay mãn nguyện, vì tôi đã xây được hai ngôi trường”.
3. Tiên phong đưa Hướng đạo sinh và Nghĩa binh Thánh Thể vào Việt Nam
Điểm sáng trong công cuộc giáo dục đức tin của cha Dépaulis Hương diễn ra vào năm 1930, khi ngài tháp tùng Đức cha Gendreau Đông và Đức cha Marcou Thành cùng 12 tiểu chủng sinh Đàng Ngoài sang Pháp du học. Chuyến đi này không chỉ để tĩnh dưỡng mà còn là cơ hội để ngài cập nhật các phương pháp truyền giáo phù hợp với bối cảnh thời đại. Cha đặc biệt bị thu hút bởi phong trào Hướng đạo sinh và Tông đồ Cầu nguyện (Nghĩa binh Thánh Thể) đang mang lại kết quả tuyệt vời cho giới trẻ châu Âu. Vì vậy, ngài đã khuyên các du học sinh[1] của Địa phận biên thư về cho các học sinh trường Gendreau (sau là trường Dũng Lạc) tọa lạc bên cạnh Nhà thờ Chính Tòa, nhằm giới thiệu lợi ích của Hội Nghĩa binh Thánh Thể và khuyến khích xin phép thành lập Hội tại trường. Và chính ngài cũng biên thư cho cha Hạnh giám đốc trường Gendreau về việc này[2].
Sau chuyến về thăm cố quốc, Cha trở lại Việt Nam vào tháng 3/1931. Việc đầu tiên cha cùng hai cha Léon Paliard Lý và Paul Urureau Đoán thuộc Linh mục Hội Xuân Bích đệ trình lên Đấng Bản quyền xin thành lập Hội Nghĩa Binh Thánh Thể. Hai cha Lý và Đoán phụ trách dạy cho các em người Pháp, còn cha Dépaulis Hương dạy cho các học sinh người Việt. Tháng 12/1931, phong trào chính thức ra đời tại Hà Nội. Đến tháng 8/1934, cha trực tiếp điều hành việc xuất bản tạp chí Nghĩa Binh bằng tiếng Việt để quảng bá tư tưởng, hướng dẫn giới trẻ sống đạo[3].
4. Quy tụ giới trẻ
Ngay sau khi trở lại địa phận, cha Dépaulis Hương được bổ nhiệm làm cha phó Giáo xứ Chính Tòa[4]. Từ năm 1931 đến tháng 12/1935, ngài được giao trọng trách xây dựng và hoàn thiện nhà thờ, nhà xứ Cửa Bắc. Đến tháng 8/1934, ngài hiện diện thường trực tại giáo xứ. Nơi đây, ngài thành lập phong trào Nghĩa binh Thánh Thể và thiết lập Hướng đạo sinh đầu tiên tại Hà Nội.
Đến năm 1936, cha Dépaulis Hương được Bề trên thuyên chuyển về Giáo xứ Hàm Long mới được thành lập. Dù nơi đây đã có nhà nguyện, nhưng diện tích đất rất khiêm tốn. Do đó, ngài đã đi tìm để mua một mảnh đất khác đủ rộng để xây dựng nhà thờ, nhà xứ, hội trường và trường học. Ngài đã phát triển Giáo xứ Hàm Long thành một trung tâm đức tin bằng cách thiết lập hàng loạt hội đoàn: Nghĩa binh Thánh Thể, Hội Vinh sơn, Hội Con Đức Mẹ, Công giáo Tiến hành, các nhóm thanh niên, và tổ chức các trại hè bổ ích. Ngoài ra, dưới sự đồng hành và hướng dẫn của cha việc học giáo lý của giáo xứ ngày một phát triển từ một lớp giáo lý ban đầu đã nhanh chóng trở thành một ngôi trường.
5. Thử thách cuối đời và ngọn lửa đức tin truyền lại
Việc cha tận tâm cống hiến hết mình cho sứ vụ, đặc biệt cho giới trẻ, nhưng ảnh hưởng bởi thời cuộc xã hội vào những năm 1945-1946, hàng loạt các phong trào, tổ chức xã hội ra đời, kéo theo những hệ lụy tốt xấu lẫn lộn. Một bộ phận thanh niên đã bị cuốn vào vòng xoáy thời cuộc, bị kích động, nên sinh ra tư tưởng bất tuân. Có những người trẻ đã từng được ngài yêu thương nay lại có những thái độ công khai chống lại ngài.
Sự kiện này đã tác động mạnh vào thể chất và tinh thần của vị mục tử cao niên. Đời sống đức tin của giáo dân và công việc mục vụ của các ngài ngày càng thấy xuất hiện những thử thách và gian nan. Xuất hiện những dấu chỉ báo hiệu của một thời kỳ cấm cách thực thi đời sống đạo sắp xảy đến. Tuy vậy, ngài vẫn kiên cường bám trụ cùng với Cha phó Giu-se Trịnh Như Khuê (người sau này trở thành vị Hồng y tiên khởi của Việt Nam) để bảo vệ và xây dựng giáo xứ. Ngày 19/12/1946, khi Toàn quốc kháng chiến, cha Dépaulis Hương trở về Tòa Giám mục. Trong thời gian này, do sức khỏe yếu, ngài đã về Pháp để tĩnh dưỡng.
Cha Dépaulis Hương về đến Marseille ngày 04/6/1948. Từ đó, ngài được đưa về an dưỡng tại Montbeton, một nhà hưu dưỡng linh mục của Hội Thừa sai Paris. Một trong những niềm vui bất ngờ và cuối cùng của cha là vào tháng 10/1950, Đức cha Giu-se Ma-ri-a Trịnh Như Khuê (cha phó cũ của ngài ở Hàm Long) lúc bấy giờ đã trở thành Giám mục Hà Nội đã tới tận nhà hưu để thăm cha. Cha Dépaulis Hương qua đời tại nhà hưu dưỡng Montbeton vào ngày 03/12/1950, khép lại hành trình 74 năm trên dương thế của một nhà truyền giáo, một nhà kiến trúc sư xây dựng các công trình vật chất và thiêng liêng.
Kết luận
Câu nói: “Tôi có thể nhắm mắt xuôi tay mãn nguyện, vì tôi đã xây được hai ngôi trường” có lẽ là lời tóm lược trọn vẹn nhất cho ơn gọi và sứ mạng thừa sai của cha Joseph Dépaulis Hương. Vượt lên trên vai trò của một nhà quản lý hay một kiến trúc sư, ngài thực sự là một người cha, một nhà giáo dục tiên phong đặt nền móng cho việc việc giáo dục đức tin cho các thế hệ trẻ. Với việc đưa Nghĩa Binh Thánh Thể và Hướng Đạo sinh vào Địa phận Hà Nội, ngài đã cung cấp một phương pháp giáo dục nhân bản và đức tin vô giá cho bao thế hệ. Những thăng trầm và bi kịch của lịch sử dẫu có lúc làm tổn thương trái tim của vị mục tử cao niên, nhưng không thể xóa nhòa đi công lao to lớn của ngài. Sự ra đi bình an của cha Dépaulis Hương tại Pháp sau khi được gặp lại vị Giám mục Hà Nội tiên khởi chính là cái kết đẹp cho một cuộc đời đã trút cạn sức lực vì tương lai của Giáo phận Hà Nội.
(Dựa trên hồ sơ Nhà MEP số 2576)
Ban viết sử TGP Hà Nội
[1] Cậu du học sinh là Giuse Vinh. Sau này là cha chính Vinh.
[2] B. Đồng Chí, Lịch sử Nghĩa Binh Thánh Thể, Hà Nội, 1940, tr. 30.
[3] Ibid, tr. 47.
[4] Ngày 06/01/1935, hai giáo xứ Cửa Bắc và Hàm Long được tách từ giáo xứ Chính Tòa Hà Nội.
