BÀI 10: NHỮNG HIỂU LẦM, NGUYÊN NHÂN
VÀ BIẾN CỐ CHA ĐẮC LỘ BỊ TRỤC XUẤT KHỎI THĂNG LONG
I. LỜI CHÚA
“Nếu thế gian ghét anh em, anh em hãy biết rằng nó đã ghét Thầy trước.” (Ga 15, 18)
II. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Công cuộc loan báo Tin Mừng tại Đàng Ngoài đang trên đà phát triển rực rỡ thì phải đối mặt với những sóng gió gian nan. Vào năm 1629 và 1630, Chúa Trịnh Tráng đã ra lệnh trục xuất Cha Đắc Lộ khỏi Đàng Ngoài và cấm Đạo. Biến cố này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp về xã hội, chính trị và tư tưởng thời bấy giờ:
1. Nguyên nhân chính trị và sự nghi kỵ của triều đình
Sự lớn mạnh của cộng đoàn Công giáo: Việc số lượng người dân đi theo Đạo ngày càng đông đã dấy lên sự lo ngại về an ninh và trật tự của triều đình phong kiến.[1]
Mối nghi ngờ ngoại giao: Trong bối cảnh cuộc chiến Trịnh – Nguyễn phân tranh gay gắt, một số quan lại đã dèm pha, tạo ra những nghi ngờ về mối liên hệ giữa các thừa sai phương Tây hoặc các lực lượng bên ngoài.[2]
Lời vu cáo phản loạn: Đỉnh điểm của sự thù ghét là khi một cựu tu sĩ Phật giáo, để chạy tội phản loạn, đã vu cáo các nhà truyền giáo đang bí mật cấu kết với nhà Mạc ở Cao Bằng và chúa Nguyễn ở Đàng Trong nhằm lật đổ chúa Trịnh.[3]
2. Sự va chạm về văn hóa, xã hội và phong tục
Vấn đề hôn nhân một vợ một chồng: Giáo lý Công không chấp nhận chế độ đa thê, mời gọi vợ chồng sống chung thủy một vợ một chồng theo Luật Chúa. Điều này vô tình đụng chạm đến quyền lợi và lối sống của tầng lớp quan lại, quý tộc[4]. Những thê thiếp bị ruồng bỏ đã gây xôn xao khắp kinh kỳ, khiến tiếng oán thán lọt đến tai chúa Trịnh (vốn có nhiều cung phi). Còn những kẻ xu nịnh và ghét Đạo đã xuyên tạc rằng việc theo Đạo sẽ làm sụt giảm dân số và thiếu hụt tráng đinh phục vụ quân đội.[5]
Hiểu lầm về việc thờ cúng tổ tiên: Việc các tín hữu không tham gia các nghi lễ cúng bái tín ngưỡng dân gian đã bị kẻ xấu vu cáo là hành vi “bất hiếu” với tổ tiên. Khi thiên tai, hạn hán kéo dài xảy ra, giới chức trách đã đổ lỗi cho các nhà truyền giáo vì cấm đoán việc thờ cúng thần linh, khiến các thần nổi giận làm lúa gạo chết khô.[6]
3. Sự chống đối từ các thế lực tôn giáo và nghề nghiệp cũ
Giới lang y và thầy phù thủy: Việc các tân tòng được hướng dẫn dùng thuốc, đức tin và sự cầu nguyện để chữa lành bệnh tật khiến giới lang y chuyên dùng bùa ngải mất đi nguồn thu nhập và tín nhiệm. Họ đã phao tin đồn ác ý, xuyên tạc việc ban Bí tích Thanh Tẩy cho người hấp hối là “đạo chết”, đồng thời vu cáo các thừa sai đến để sát hại thần dân nhằm kích động lòng căm thù trong nhân dân.[7]
4. Hệ lụy và sắc lệnh cấm đạo
Do những lời vu cáo hiểm độc đó, ngày 24-5-1628 (đỉnh điểm là lệnh trục xuất năm 1629 và 1630), chúa Trịnh đã ban hành sắc lệnh cấm đạo, cấm người dân tiếp xúc hoặc theo đạo dưới hình phạt nghiêm khắc. Chúa ra sắc lệnh long trọng tuyên bố như sau. “Ta, chúa Đàng Ngoài, được biết khá đầy đủ các tây dương đạo trưởng ở trong phủ ta, tới bây giờ không dạy dân đạo lý tà vạy và xấu xa. Thế nhưng không biết trong tương lai sẽ làm những gì hay hiện tại mưu đồ những gì. Vậy từ nay ta cấm hết các thần dân ta, chúng sẽ bị xử tử nếu còn đi lại với họ hoặc theo đạo họ giảng”. Lời lẽ sắc lệnh tương tự như vậy, không phải chỉ niêm yết như thường lệ mà khắc trên ván gỗ và dựng ở trước nhà chúng tôi.”[8]
5. Tâm tình lưu luyến của giáo dân Kẻ Chợ tiễn biệt Cha Đắc Lộ
Mặc dù đau đớn phải rời bỏ Thăng Long và bị trục xuất trong oan khiên, Cha Đắc Lộ không hề oán trách hay nản chí mà bình thản đón nhận như một phần Thập Giá Đức Ki-tô. Ngày chia tay, cộng đoàn giáo dân Kẻ Chợ chìm trong niềm xúc động nghẹn ngào. Đoàn người đông đảo đã tuôn ra tận bến sông Hồng để tiễn biệt vị mục tử kính yêu trong tiếng khóc nức nở. Giữa dòng người lưu luyến ấy, có cả những cụ già kính lão và các vị Nho sĩ uy nghi cũng không quản ngại đến chào vái ngài như một bậc thánh nhân giữa đời thường.[9] Hình ảnh ấy minh chứng cho tình thầy trò, cha con thiêng liêng sâu đậm mà vị tông đồ đất Bắc đã gây dựng được trong lòng người dân Đại Việt.
III. CÂU HỎI ĐÚC KẾT VÀ MỞ RỘNG
1. Cha Đắc Lộ bị Chúa Trịnh ra lệnh trục xuất vĩnh viễn khỏi Đàng Ngoài vào thời gian nào?
2. Nguyên nhân chính trị khiến chính quyền ra lệnh cấm Đạo và trục xuất là gì?
3. Những hiểu lầm về mặt văn hóa – xã hội đối với Đạo Công giáo lúc đó là gì?
4. Thái độ của Cha Đắc Lộ và giáo dân Kẻ Chợ trong biến cố chia tay như thế nào?
5. Biến cố thử thách này mang lại bài học gì cho đời sống đức tin hôm nay?
IV. THỰC HÀNH VÀ QUYẾT TÂM
Gợi ý suy niệm:
Trước những lệnh cấm và vu cáo oan khuất, Cha Đắc Lộ đã bình thản phó thác; còn giáo dân Kẻ Chợ vẫn vẹn tròn tình nghĩa, lưu luyến tiễn biệt ngài bên bến sông Hồng. Nhìn lại biến cố này, chúng ta được mời gọi suy tư về đời sống đức tin của mình trong thế giới hôm nay. Sống trung thành với các giá trị Tin Mừng về công bình và tình yêu thương đôi khi khiến chúng ta trở nên lạc lõng, bị chê cười hoặc chịu thiệt thòi trong một xã hội đề cao vật chất, hưởng thụ và chủ nghĩa cá nhân.
Chia sẻ và hành động:
1. Trao đổi: Khi gặp phải sự hiểu lầm, thiệt thòi hay chống đối vì sống theo Lời Chúa, chúng ta tiêu cực, phản kháng, hận thù hay thường có thái độ nào?
2. Hành động: Tập nhẫn nại, không oán thán khi gặp thử thách; thực thi lòng bao dung, quảng đại tha thứ để làm chứng cho Chúa giữa những nghịch cảnh của đời thường.
Giữ vững niềm tin, không thỏa hiệp khi gặp phải những thử thách hay hiểu lầm vì sống theo Luật Chúa.
V. LỜI NGUYỆN
Lạy Chúa Giê-su, Chúa đã chịu gian nan, chống đối để đem Ơn Cứu Độ cho chúng con. Xin ban cho chúng con lòng can đảm và sự khôn ngoan, để trước những khó khăn hay hiểu lầm trong cuộc sống, chúng con vẫn giữ vững đức tin, sống bao dung và không ngừng làm chứng cho Tình Yêu Chúa. Chúa là Đấng hằng sống và hiển trị muôn đời. Amen.
[1] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, tr. 109, 120-122.
[2] Nt, tr. 135.
[3] Nt, tr. 135-136.
[4] Nt, tr. 123.
[5] Nt, tr. 125.
[6] Thư Cha Đắc Lộ gửi cha Mascarenhas viết tại Macao ngày 16-01-1631, kể về các lý do dân chúng chống đối do hạn hán.
[7] Nt, tr. 132.
[8] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, tr. 136.
[9] Alexandre de Rhodes, Hành trình truyền giáo, tr. 84.
