Bởi vì toàn bộ ý tưởng căn bản làm cơ sở cho các i-côn được đặt nền tảng trên con người Đức Ki-tô, trên căn tính của Ngài, và trên mối tương quan giữa Ngài với Chúa Cha mà Ngài đã đến để khai mở, cho nên bức i-côn thể hiện chân dung của Đức Ki-tô là bức quan trọng nhất. Trong đó khuôn mặt của Ngài được chú ý cách đặc biệt. Khuôn mặt Ngài không bao giờ nhìn nghiêng, nhưng luôn hướng về phía chúng ta: Ngài chờ đợi chúng ta, mời gọi chúng ta hướng về Ngài. Khuôn mặt Ngài được bao quanh bởi một vầng hào quang, một vòng tròn vàng biểu trưng cho sự hiện diện của Thiên Chúa, Đấng là ánh sáng.
Ở trên đầu bức i-côn là tên của Chúa, thường dưới dạng viết tắt bằng các kí tự Hy-lạp IC XC, đây là các ký tự viết tắt của chữ IHCOYC XPICTOC có nghĩa là Giê-su Ki-tô. Vầng hào quang của Ngài thường có khắc hình thập giá với các chữ cái Hy-lạp ὁὥυ, đây là Danh Thánh được nói đến trong sách Xuất Hành 3,14 (bản Bảy Mươi), đoạn Thiên Chúa mạc khải chính Ngài cho Mô-sê: “Ta Là Đấng Ta Là”, hay “Ta là Đấng Hiện Hữu”.
Một số i-côn chỉ vẽ mỗi khuôn mặt Đức Ki-tô mà thôi; có những bức vẽ một phần tư hay toàn bộ thân hình của Ngài đang ngồi trên ngai. Tay phải Ngài giơ lên theo một cử chỉ đang ban phép lành. Cử chỉ này ta cũng thường hay gặp trong các i-côn về các thánh[1]. Tay trái của Ngài đang cầm một cuộn hoặc một cuốn sách biểu trưng cho Lời Chúa. Chính Đức Ki-tô được gọi là Lời của Thiên Chúa: ý tưởng chính ở chỗ này là sự truyền thông hay sự thông hiệp. Nhờ Đức Ki-tô, Thiên Chúa muốn nói với chúng ta và ban phúc lành cho chúng ta. Cuốn sách có thể đóng hoặc đang mở; Nếu cuốn sách đang mở thì ta có thể thấy một vài chữ trong đó. Những chữ này thường được viết theo ngôn ngữ của đất nước nơi bức i-côn đó được tạo ra, và những chữ đó luôn luôn được trích trong Tin Mừng, chẳng hạn: “Ta là ánh áng thế gian” (Ga 8,12), hoặc “Tất cả những ai đang vất vả mang gánh nặng nề, hãy đến cùng tôi, tôi sẽ cho nghỉ ngơi bồi dưỡng” (Mt 11,28).
Lúc đầu, ta có thể ngạc nhiên vì khuôn mặt Đức Ki-tô dường như có vẻ hơi buồn hoặc nghiêm nghị. Trong văn hóa ngay nay, nếu giữ lại một bức ảnh về một ai đó mà mình yêu mến, chúng ta thường thích hình họ đang tươi cười. Các i-côn không thể hiện vẻ tươi cười này. Đó là một điều gì đó khác thường đối với chúng ta, vì thế lúc đầu chúng ta có thể có khuynh hướng cho rằng có điều gì đó không ổn, và coi đó như một dấu hiệu của sự buồn phiền hoặc nghiêm khắc. Nhưng đây không phải là mục đích thực sự của bức tranh. Nếu nhìn kỹ, chúng ta thấy, mặc dầu khuôn mặt được vẽ trên các i-côn không bao giờ có vẻ tươi cười hoặc đang cười, mặt khác ta cũng thấy các khuôn mặt ấy không bao giờ đang khóc, giận giữ, hoặc đau khổ. Thực ra, các khuôn mặt ấy không thể hiện bất kỳ một cảm xúc hay một tình cảm cụ thể nào cả: hầu hết chúng thường chỉ đơn thuần có tính trung lập hoặc tĩnh lặng.
Lý do của tính trung lập này là để dành chỗ cho chúng ta khi đến trước bức i-côn đó để cầu nguyện. Chúng ta có thể đến trong bất kỳ trạng thái nào – hạnh phúc, bối rối, mệt nhọc, kiệt sức, bình an, phấn khích – và khuôn mặt trên i-côn không áp đặt điều gì trên chúng ta. Khuôn mặt ấy – hay đúng hơn là Đức Ki-tô – chỉ đơn giản là ở đó với ta, đúng như ta là. Chúng ta có thể thấy chính xác vẻ mặt kiểu này trên khuôn mặt của người nào đó khi họ đang lắng nghe một cách chăm chú, khi họ đang thực sự cố gắng để hiểu ai đó: họ để cho chính cảm xúc của mình chìm vào trong bối cảnh, ngõ hầu trở nên hoàn toàn hiện diện vì người khác. Điều này giống y như cách thức mà trong đó Thiên Chúa hoàn toàn chăm chú, ân cần với chúng ta khi chúng ta đến cầu nguyện với Ngài.
(Dựa trên cuốn sách nhỏ, nguyên tác Tiếng Anh là “Icons” của tu huynh Jean-Marc thuộc Cộng đoàn Taizé – Pháp Quốc.)
Lm. Phao-lô Nguyễn Hữu Hiệp
Trích “Nội san Nhà Chung” – Số 31
[1] Xem chi tiết bài bên dưới: Ý nghĩa cử chỉ của tay trong các I-côn
