BÀI 9: CHỮ QUỐC NGỮ VÀ CÁC TÁC PHẨM ĐỂ LẠI
I. LỜI CHÚA
“Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời, và Ngôi Lời ở với Thiên Chúa, và Ngôi Lời là Thiên Chúa… Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta.” (Ga 1, 1.14a)
II. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Sự ra đời của chữ Quốc ngữ (ký tự Latinh hóa tiếng Việt) là một trong những thành tựu văn hóa – ngôn ngữ vĩ đại trong lịch sử dân tộc. Cần khẳng định rằng Cha Đắc Lộ không phải là người duy nhất hay đầu tiên sáng tạo ra chữ Quốc ngữ, mà ngài đứng trên vai những người đi trước – tiếp nối công sức miệt mài của các thừa sai dòng Tên tiền bối như Francisco de Pina, Gaspar do Amaral và Antonio Barbosa trong việc dùng bảng chữ cái Latinh để ghi âm tiếng Việt.
Tuy nhiên, Cha Đắc Lộ chính là người có công tổng kết, hệ thống hóa, hoàn thiện và đưa chữ Quốc ngữ lên một tầm cao mới, chính thức công bố ra thế giới qua các công trình xuất bản tại Rôma năm 1651.
1. Công việc hệ thống hóa và hoàn thiện chữ Việt:
Trước hết là kế thừa và chuẩn hóa hệ thống ghi âm. Ngài tiếp thu các nghiên cứu âm vị học tiên phong của các cha đi trước (đặc biệt là cha Francisco de Pina – người Ý rất giỏi tiếng Việt và thanh điệu), từ đó quy chuẩn hóa cách dùng các ký tự Latinh để ghi lại các nguyên âm, phụ âm đầu và phụ âm cuối của tiếng Việt một cách thống nhất.
Tiếp đến là hệ thống hóa các thanh điệu (dấu giọng). Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn tiết tính và có hệ thống thanh điệu vô cùng phong phú. Cha Đắc Lộ đã cùng các cộng sự xác lập và hoàn thiện hệ thống các dấu thanh đặc trưng (sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng) để phân biệt nghĩa của từ[1]. Cha đã phân tích sâu sắc đặc tính thanh điệu của tiếng Việt, so sánh việc học âm điệu tiếng Việt với việc học nhạc lý: “Ngôn ngữ này có một sự trầm bổng như một bản nhạc… làm cho nghĩa của từ thay đổi hoàn toàn tùy theo dấu giọng”.[2] Đặc biệt, ngài đã định hình rõ cách ký hiệu cho các dấu khó như dấu hỏi, dấu ngã và dấu nặng, giúp chuyển tải chính xác ngữ âm, nhịp điệu trầm bổng tự nhiên của tiếng Việt sang ký tự Latinh mà không làm mất đi hồn cốt của ngôn ngữ bản địa.
Tiếp theo là xây dựng quy tắc cấu tạo từ và từ vựng[3]. Ngài hệ thống các quy tắc viết liền từ ghép, viết hoa danh từ riêng, cách phân định từ loại, đặt nền móng ngữ pháp khoa học đầu tiên cho tiếng Việt qua cuốn Linguae Annamiticae seu Tunchinensis Brevis Declaratio (Ngữ pháp Tiếng Việt).
Năm 1919, thời vua Khải Định là mốc thời gian chính thức chấm dứt hoàn toàn chế độ khoa cử Nho học (tiếng Nho và chữ Nôm) trên toàn lãnh thổ Việt Nam và công nhận chữ Quốc ngữ là ngôn ngữ giáo dục chính thức.
2. Các tác phẩm để lại là một di sản vô giá
Trước thời kỳ này, người Việt dùng chữ Hán và chữ Nôm – những hệ thống chữ viết phức tạp khiến tỷ lệ mù chữ cao. Nhờ công trình hệ thống hóa của các thừa sai và đỉnh cao là Cha Đắc Lộ, kho tàng văn hóa được lưu giữ qua các tác phẩm kinh điển xuất bản tại châu Âu:
Bộ ba tác phẩm nền tảng xuất bản tại Rôma (1651):
Từ điển Việt – Bồ – La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum): Cuốn từ điển đầu tiên đối chiếu song song ba ngôn ngữ (Việt – Bồ – La) với hơn 8.000 mục từ. Công trình này không chỉ phục vụ việc học tiếng của các thừa sai mà còn là kho lưu giữ vô giá về từ vựng, ngữ âm tiếng Việt thế kỷ XVII, cùng nhiều thành ngữ, ca dao và văn hóa dân gian cổ truyền.
Ngữ pháp Tiếng Việt (Linguae Annamiticae seu Tunchinensis Brevis Declaratio): In chung trong tập từ điển, là công trình nghiên cứu khoa học đầu tiên về cấu trúc ngữ pháp và hệ thống thanh điệu tiếng Việt.
Phép Giảng Tám Ngày (Cathechismus): Sách giáo lý viết bằng văn xuôi Quốc ngữ, hệ thống hóa đức tin Ki-tô giáo thành 8 ngày giảng phòng, đối thoại, lồng ghép khéo léo văn hóa bản địa để khai tâm cho các tân tòng.
Các tác phẩm lịch sử, hồi ký và nhân chứng tử đạo (Thập niên 1650):
Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài (Histoire du Royaume du Tunquin, 1652): Ghi chép tinh tế về địa lý, phong tục, triều đình chúa Trịnh và đời sống đạo tại Thăng Long (1627-1630).
Hành trình truyền giáo: Kể lại các cuộc hải hành vạn dặm xuyên các lục địa, phản ánh ý chí kiên cường và lòng nhiệt thành của vị tông đồ.
Ghi chép về Chân phước An-rê Phú Yên: Tác phẩm xúc động kể lại cuộc đời và cái chết hiên ngang vì đạo của vị tử đạo trẻ tuổi đầu tiên tại Việt Nam (26-7-1644 tại Quảng Nam) trong vòng tay ôm ấp của ngài.
Ý nghĩa văn hóa và thần học:
Về mặt văn hóa xã hội: Chữ Quốc ngữ ban đầu phục vụ truyền giáo, nhưng dần dần đã trở thành công cụ dân chủ hóa tri thức, giúp người dân dễ học, dễ đọc, mở mang trí tuệ và đặt nền móng cho nền văn học và ngôn ngữ hiện đại Việt Nam.
Về mặt thần học: Việc Latinh hóa tiếng Việt phản ánh sống động mầu nhiệm “Ngôi Lời Nhập Thể”: Lời Thiên Chúa đã thực sự “mặc lấy” tiếng nói, tâm hồn và máu huyết của con người Việt Nam. Cha Đắc Lộ đã dùng chính chữ Quốc ngữ để ghi chép và thông truyền mạc khải, làm cho tiếng mẹ đẻ của người Việt vang lên lời ca tụng Thiên Chúa. Chữ Quốc ngữ được ghi chép Lời Chúa lưu truyền cho các thế hệ mai sau.
III. CÂU HỎI ĐÚC KẾT VÀ MỞ RỘNG
1. Cha Đắc Lộ có phải là người đầu tiên và duy nhất sáng tạo ra chữ Quốc ngữ từ đầu không?
2. Cha Đắc Lộ đã có những đóng góp cụ thể nào trong việc hệ thống hóa chữ Việt?
3. Ba tác phẩm Quốc ngữ lịch sử được Cha Đắc Lộ in tại Rôma năm 1651 là những sách nào?
4. Tác phẩm thuật lại gương sáng của Chân phước An-rê Phú Yên mang lại bài học gì?
5. Giá trị văn hóa to lớn của chữ Quốc ngữ đối với dân tộc Việt Nam là gì?
6. Ý nghĩa thần học của việc dùng tiếng Việt loan báo Tin Mừng là gì?
IV. THỰC HÀNH VÀ QUYẾT TÂM
– Trân trọng, gìn giữ sự trong sáng và vẻ đẹp của tiếng Việt trong giao tiếp hằng ngày.
– Dùng lời nói, chữ viết của mình trên mạng xã hội và đời thực để lan tỏa Lời Chúa và những điều tốt đẹp qua tinh thần bác ái, phục vụ.
Gợi ý suy niệm:
Chữ Quốc ngữ là quà tặng, là di sản vô giá mà các thừa sai và tổ tiên đã trao truyền lại. Việc dùng chữ Quốc ngữ để loan báo Tin Mừng minh chứng rằng Lời Chúa đã thực sự cất lên bằng chính tiếng mẹ đẻ của dân tộc.
Chia sẻ và hành động:
1. Trao đổi: Chúng ta đang dùng lời nói và chữ viết hằng ngày, đặc biệt trên không gian mạng xã hội, để xây dựng tình hiệp thông, bác ái hay vô tình gieo rắc sự chia rẽ, phán xét?
2. Hành động: Quyết tâm không lan truyền tin giả, không nói lời độc hại; tích cực chia sẻ những sứ điệp yêu thương và những việc làm tốt đẹp để lan tỏa Lời Chúa trên không gian mạng và xã hội.
V. LỜI NGUYỆN
Lạy Thiên Chúa là Ngôi Lời Hằng Sống, Chúa đã dùng ngôn ngữ nhân loại để trò chuyện và đối thoại với con người. Chúng con tạ ơn Chúa vì qua các bậc tiền nhân và công sức hệ thống hóa của Cha Đắc Lộ, tiếng nói tổ tiên chúng con đã được ký âm thành chữ Quốc ngữ kỳ diệu, giúp dân tộc chúng con mở mang trí tuệ và dễ dàng đón nhận Lời Cứu Độ. Xin cho chúng con biết trân quý ngôn ngữ mẹ đẻ, biết dùng tiếng nói và chữ viết hằng ngày để ca tụng Chúa, gieo rắc tình thương và xây dựng sự hòa hợp trong cuộc sống. Chúng con cầu xin nhờ Đức Ki-tô, Chúa chúng con. Amen.
[1] Nguyễn Khắc Xuyên, Ngữ pháp tiếng Việt của cha Đắc Lộ, tr 21.
[2] Từ Điển Việt- La- Bồ
[3] Nguyễn Khắc Xuyên, Ngữ pháp tiếng Việt của cha Đắc Lộ, tr. 24
