Xây dựng

I-côn Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp

(Bức i-côn này được vẽ vào khoảng thế kỷ 15; hiện đang được tôn kính tại nhà thờ thánh Aphongsô ở Rô-ma )

Một điều quan trọng cần phải lưu ý là khi nhìn lên bức i-côn Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp, chúng ta cần phải nhớ rằng đó là một i-côn được vẽ bởi một hoạ sỹ ẩn danh, theo phong cách cuộc khổ nạn của Đức Trinh Nữ Ma-ri-a, một phong cách hội họa nhằm diễn tả mầu nhiệm Cứu Chuộc của Ki-tô giáo. Chúng ta cùng lần lượt tìm hiểu.

1. Một họa sỹ ẩn danh

Đa phần các họa sỹ i-côn đều ẩn danh. Trong số ít những tên tuổi vẽ các i-côn theo phong cách cuộc khổ nạn của Đức Trinh Nữ mà chúng ta biết được, có họa sỹ Andrea Rizo de Candia [1422-1499] thuộc trường phái Crete, được ghi nhận là đã sản sinh ra những tác phẩm nghệ thuật kiệt xuất.

Bức i-côn Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp thuộc trường phái này, nhưng chúng ta không thể xác định một cách chính xác ai vẽ và ngày tháng nó được vẽ xong. Chúng ta chỉ có thể phỏng đoán mà thôi. Có thể cho rằng bức i-côn được vẽ bởi một đan sỹ, sống tại đảo Crete (Hy Lạp). Một truyền thuyết cổ cho rằng bức i-côn đầu tiên vẽ về cuộc khổ nạn của Đức Trinh Nữ là do Thánh Lu-ca – Tác giả Tin Mừng Thứ Hai, thực hiện. Nếu như thế thì các họa sĩ vẽ các i-côn về Đức Ma-ri-a đã tạo lập nên một sự nối kết giữa các tác phẩm của họ với cộng đoàn Ki-tô hữu tiên khởi, là những người biết Đức Ki-tô và Mẹ Người cách mật thiết. Truyền thuyết này là một nguồn thông tin có tính thần học hơn là một khẳng định lịch sử, vì những kỹ thuật dùng để vẽ tranh ở thế kỷ thứ nhất khá khác với kỹ thuật dùng để vẽ các i-côn. Bức i-côn cổ nhất được vẽ vào thế kỷ thứ 6, trong khi đó hầu hết các bức i-côn mà chúng ta biết hiện này đều có niên đại từ thế kỷ 12 trở đi.

2. Bức cuộc khổ nạn của Đức Trinh Nữ

Bức i-côn Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp được vẽ trên một tấm gỗ có kích thước: cao hơn 21 in (53.34 cm) một chút, và rộng khoảng 14 in (35.56 cm). Trong lịch sử tồn tại, bức i-côn này mang hai tước hiệu. Trước hết, vì những lý do nghệ thuật và theo phong cách của bức tranh, nó được gọi là: “Cuộc khổ nạn của Đức Trinh Nữ”. Những bức i-côn về cuộc khổ nạn của Đức Trinh Nữ thường vẽ Mẹ Thiên Chúa đang bế con mình là Đức Giê-su, và hai bên cạnh có các thiên thần tay mang những dụng cụ đã được dùng để tra tấn trong cuộc khổ nạn của Đức Ki-tô.

Tước hiệu thứ hai xuất phát từ lòng sùng kính bức i-côn này, đó là tước hiệu: “Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp.” Trong bức i-côn này, Mẹ Thiên Chúa được vẽ với ánh mắt trìu mến đang nhìn về phía những con cái Mẹ và sẵn sàng giúp đỡ họ bất cứ những gì họ muốn.

Bức i-côn trình bày bốn hình ảnh thánh: Đức Trinh Nữ Mẹ Thiên Chúa, Hài Nhi Giê-su, các Tổng Lãnh Thiên Thần Michael và Gabriel. Các nhân vật này được xác định bằng những chữ cái được viết trên bức i-côn. Đức Trinh Nữ chỉ được vẽ bán thân, tuy nhiên ta có cảm tưởng như ngài đang đứng. Ngài mang một chiếc áo dài trong màu đỏ, một chiếc áo choàng ngoài có mũ trùm đầu màu xanh đen [một vài bản sao vẽ chiếc áo ngoài này màu đen] với lớp vải lót màu xanh lá cây, một chiếc khăn chùm đầu màu xanh thẫm che phủ tóc và trán ngài. Trên mũ trùm đầu, giữa trán ngài, có một ngôi sao với tám cánh màu vàng; bên cạnh đó có một cây Thánh giá vàng dưới hình dạng một ngôi sao. Vầng hào quang tròn quanh đầu ngài, một điểm đặc trưng của trường phái Crete, có thời gian người ta gắn trên đó một một vương miện, vương miện ấy nay đã bị bỏ đi, tuy nhiên một số bản sao vẫn để vương miện đó.

Các chữ cái Hy-lạp trong bức i-côn là: ΜΡ – Θϒ (được viết ở hai bên phần trên của bức icôn), viết tắt của hai từ Hy-lạp Μητηρ Θεου – nghĩa là Mẹ Thiên Chúa; IϹ – ΧϹ (được viết ở phía bên phải [theo phía người nhìn] đầu của Đức Giê-su Ki-tô), viết tắt của hai từ Hy-lạp Ἰησοῦς Χριστός – có nghĩa là Giê-su Ki-tô; ΟAΜ (được viết bên trên vị thiên thần phía bên trái), viết tắt của chữ Ὁ Ἀρχάγγελος Μιχαήλ – nghĩa là Tổng Lãnh Thiên Thần Michael; ΟAΓ (được viết bên trên vị thiên thần phía bên phải), viết tắt của chữ Ὁ Ἀρχάγγελος Γαβριήλ – nghĩa là Tổng Lãnh Thiên Thần Gabriel.

Khuôn mặt của Đức Trinh Nữ hơi nghiêng về phía hài nhi Giê-su, Đấng ngài đang ôm trong cánh tay trái. Bàn tay phải lớn hơn (tay trái) của ngài [những ngón tay dài là những hình ảnh đặc trưng cho việc chỉ đường,] đang nắm lấy bàn tay của Đức Giê-su. Với một vẻ buồn nhưng âu yếm, Mẹ không nhìn vào con Mẹ nhưng lại hiện diện như thể đang đối thoại với bất cứ ai đến ngắm nhìn Mẹ [phối cảnh tổng thể]. Với đôi mắt hình quả hạnh đào, màu vàng nâu và đôi lông mày được nhấn mạnh, tất cả gợi lên cảm giác về một vẻ đẹp uy nghi, trang trọng.

Hài nhi Giê-su được vẽ toàn thân, đang nép mình vào cánh tay trái của Đức Trinh Nữ trong khi các bàn tay của ngài đang bắt lấy bàn tay phải của Đức Mẹ. Đức Giê-su mặc một chiếc áo dài trong màu xanh lá cây, thắt lưng và áo choàng ngoài màu đỏ, chân đi dép, tuy nhiên chiếc dép bên chân phải đang tuột xuống khiến chúng ta có thể nhìn thấy gầm bàn chân của Ngài. Ta không biết chắc chắn ý nghĩa tượng trưng của chiếc dép bị tuột này, nhưng truyền thống có ba lối giải thích: 1/Theo khía cạnh nghệ thuật; 2/ Theo khía cạnh y học; 3/ Và khía cạnh văn hóa.

– Khía cạnh nghệ thuật: Trong nhiều bức i-côn, việc vẽ lòng bàn chân tương đương với việc diễn tả bản tính nhân loại của nhân vật trong bức tranh, nhìn chung đây là lối giải thích được Giáo Hội chấp nhận.

– Khía cạnh y học: Chúng ta có thể nhận ra mức độ cảm giác của một người theo các phản xạ nơi lòng bàn chân của người ấy [Phản xạ Babinski]. Một chuyển động bất chợt của cổ và gáy là nguyên nhân gây ra chuyển động của lòng bàn chân.

– Khía cạnh văn hóa: Trong Israel thời cổ, khi một người muốn nhượng lại những quyền lợi của mình cho người khác, người ấy sẽ cởi dép của mình và đưa nó cho người thừa hưởng [xem sách Rut 4,7-8].

Đức Kitô có bộ tóc màu nâu và mang những nét đặc trưng của một hài nhi. Vị trí của bàn chân và cổ diễn tả một chuyển động mạnh bởi một điều gì đó Ngài chợt cảm thấy, đó là cuộc khổ nạn sắp tới mà Ngài sẽ phải chịu, điều này được thể hiện bởi cây thập giá và những chiếc đinh trong tay Tổng Lãnh Thiên Thần Gabriel. Còn Tổng Lãnh Thiên Thần Michael thì đang dâng lên Ngài những dụng cụ khác dùng trong cuộc Khổ Nạn của Ngài: lưỡi giáo, cây gậy có gắn bọt biển ở đầu, và một bình đựng giấm chua.

3. Mầu Nhiệm Cứu Chuộc

Bức i-côn Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp không phải là một bức tranh trang trí cho bằng đó là một thông điệp, một bài tổng luận về mầu nhiệm trung tâm của đức tin Công Giáo chúng ta. Những yếu tố khác nhau được thể hiện trong bức i-côn nói cho chúng ta về mầu nhiệm Thiên-Chúa-Ở-Cùng-Chúng-Ta, về Con Đường Thánh Giá, về lời chuyển cầu đầy lòng từ mẫu của Mẹ Ma-ri-a, và về vinh quang của Ánh Sáng Thần Linh được thể hiện bằng nền vàng.

Nơi thân thể Đức Ma-ri-a lời hứa cứu độ đã trở nên một thực tại xác phàm khi Con Thiên Chúa đã mang lấy bản tính nhân loại của chúng ta. Khi cuộc sống trần thế của Ngài kết thúc trên thập giá, Mẹ Ma-ri-a đã đứng đó như người môn đệ đầu tiên. Chính những giây phút ấy Đức Giê-su đã đặt Mẹ làm Mẹ Giáo Hội: “Này là Mẹ Con [xem Tin Mừng Gio-an 19,27].”

Nhân vật lớn nhất trong bức i-côn là Đức Ma-ri-a, nhưng Mẹ lại không phải là điểm trung tâm. Mà điểm trung tâm chính là điểm nối kết giữa bàn tay Mẹ với hai bàn tay của Chúa Giê-su và là cách Mẹ chỉ cho thấy rằng, con Mẹ là Đức Giê-su Ki-tô, Con Thiên Chúa, Đấng đã hiến mình để cứu chuộc hết tất cả mọi người và mang lại ơn tha thứ cho các tội nhân. Mẹ Ma-ri-a chỉ lối và hướng chúng ta đến Chúa Giê-su, Đấng Cứu Độ chúng ta.

Hài Nhi Giê-su xuất hiện như một của lễ hy sinh được hiến dâng, giống như khi Ngài được Dâng vào trong Đền Thờ [xem Tin Mừng Luca 2,22-40]. Thái độ của Mẹ Ma-ri-a nhắc chúng ta nhớ lại những lời của Tin Mừng: “Đức Ma-ri-a đứng dưới chân Thập Giá” [Tin Mừng Gioan 19,25], không quỵ ngã vì khổ đau nhưng đứng thẳng, mạnh mẽ, và anh dũng. Tất cả các yếu tố trong bố cục của bức tranh đều nhấn mạnh đến sự đau khổ, như ta có thể thấy qua khuôn mặt của Đức Mẹ, những chuyển động của Hài nhi Giê-su, và những dụng cụ dùng trong cuộc Thương Khó. Nhưng đồng thời cũng có những yếu tố nhấn mạnh đến sự chiến thắng của Đức Ki-tô, được tượng trưng bởi nền vàng và cách các Thiên Thần mang các dụng cụ của cuộc Khổ Hình, chúng không giống những vũ khí đem lại sự chết chóc cho bằng là những chiến tích của cuộc chiến thắng, cứ như là chúng vừa được mang về từ đồi Cavariô trong buổi sáng ngày Phục Sinh.

Như thế, thật là dễ hiểu vì sao bức i-côn Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp lại thu hút người ta đến cầu nguyện như vậy: đó chính là một bài tổng luận về những mầu nhiệm Cứu Độ. Giờ chúng ta đã có thể hiểu tại sao nhiều người lại thích lần hạt trước một bức ảnh Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp như thế.