Hồi còn là chủng sinh, ở trường hay ở giáo xứ, tôi thường cảm thấy ngày thứ bảy Tuần Thánh, nếu không là ngày vô tích sự nhất, thì ít là ngày kém quan trọng nhất trong ba ngày Tuần Thánh hay Tam Nhật Vượt Qua.
Nghĩ như thế cũng chẳng ngoa vì ngày thứ năm Tuần Thánh đầy ắp những sự kiện quan trọng : chỉ trong bữa ăn chia tay tối hôm ấy thôi mà Đức Giêsu đã làm biết bao việc, từ rửa chân cho các môn đệ (một hành vi mà Gioan Tông Đồ coi gần tương đương như việc thành lập bí tích Thánh Thể) tới thành lập bí tích Thánh Thể và kèm theo đó là thiết lập chức tư tế để diễn lại bí tích ấy qua dòng lịch sử; chưa kể biết bao nhiêu tâm sự với Chúa Cha và với các môn đệ – tâm sự về nhũng gì đã làm xong hay sẽ hoàn thành, tâm sự về thân phận của mình và của các môn đệ, bây giờ và tương lai… – những tâm sự tại phòng hội hay ngoài vườn Ghếtsêmani, cuộc mưu phản của Giuđa và viễn tượng u ám của tình thầy trò trong vài giờ sau đó (Phêrô chối Thầy, các môn đệ khác đào tẩu…), cuộc bắt bớ Đức Giêsu tại vườn. Ngày thứ sáu cũng đầy những sự kiện lớn như cuộc tra hỏi tại dinh Caipha, rồi dinh Philatô, cuộc đánh đòn và làm nhục Đức Giêsu, đường thánh giá, cái chết của Ngài trên thánh giá, cuộc mai táng… Đang khi đó, trong ngày thứ bảy dường như chẳng có sự kiện gì. Mọi sự như đã kết thúc và đang trôi vào dĩ vãng. Chỉ tới sáng chúa nhật sự yên tĩnh mới bị phá vỡ: mọi người (từ các phụ nữ đạo đức tới các tông đồ) đều hốt hoảng khi phát hiện trong mộ không còn xác Đức Giêsu. Cho tới khi đích thân Ngài hiện ra, cho riêng Maria Mácđala và các phụ nữ đạo đức hay cho chung các tông đồ, thì cuộc sống mới ồn ào náo nhiệt trở lại, dù vẫn còn chút kín đáo dè đặt: bây giờ chính các người thân của Đức Giêsu phải khua chiêng đánh trống như đang trải qua những giờ phút chiến thắng đáng tự hào.
Đúng là so với ngày thứ năm, thứ sáu Tuần Thánh và so với ngày chúa nhật hay ngày đầu tuần, ngày thứ bảy quả là nhạt nhẽo, chẳng có ý nghĩa gì hay quan trọng gì. Nó như thời gian chuyển tiếp giữa hai sự kiện hay mầu nhiệm quan trọng. Hay như thời gian xả hơi sau khi đã dốc sức cho biết bao sự kiện. Hoặc như ngày thư giãn chuẩn bị cho một ngày đại lễ sắp tới. Ngay cả các bữa ăn của ngày thứ bảy chẳng được mấy ai lo lắng quan tâm, trong khi ngày thứ năm và chúa nhật sau đó đúng là ngày xứng đáng để mở tiệc (tiệc ngày thứ năm để kỉ niệm ngày Chúa lập chức linh mục để phục vụ bí tích Thánh Thể; tiệc ngày chúa nhật đương nhiên là để mừng Chúa đã sống lại, mỏ ra một chân trời mới cho nhân loại và chúng ta). Thà chay tịnh hẳn như ngày thứ sáu còn hơn “ăn chẳng ra ăn” như trong ngày thứ bảy !
Thế nhưng, không chỉ các giáo phụ và giáo hoàng ngày xưa, mà nhiều nhà thần học hôm nay xem chừng như lại đề cao vai trò của ngày thứ bảy Tuần Thánh (xt. các tác giả bài đọc 2 của giờ Kinh Sách các ngày Tuần Thánh). Thật vậy, nếu về mặt thể lý chết là hết thì tình trạng không động tĩnh gì từ phía Đức Giêsu là bằng chứng xác nhận Ngài đã chết thật (“tình trạng ấy xảy ra đến nay là ngày thứ ba rồi” – lời than trách của hai môn đệ Emmau: x. Lc 24,21). Ngay cả khi quan sát tâm lý của người sống như các phụ nữ đạo đức có thiện cảm với Đức Giêsu, chúng ta cũng chỉ thấy những tình cảm và phản ứng “không đi tới đâu”: các bà chỉ muốn ra mộ sau khi qua ngày chay để xức thuốc thơm cho xác Chúa, không phải để làm cho Ngài sống lại mà chỉ để giữ cho xác ấy bị hư thối từ từ (x. Mt 23,56). Bằng chứng Đức Giêsu đã chết thật hay đã làm người tới mức cuối cùng, tức là chia sẻ thân phận phải chết của con người, lại rất quan trọng vì nó cho thấy con đường cứu độ bằng nhập thể của Thiên Chúa đã hoàn thành, Thiên Chúa đã nghiêm túc tới mức nào trong việc nhập thể để cứu độ con người. Làm người không phải chỉ là thực hiện được công trình này công trình nọ, cũng không phải chỉ là có những sinh hoạt mà bất cứ sinh vật nào cũng có, từ nói năng suy nghĩ tới ăn uống tiêu hóa, từ đi đứng chạy nhảy tới nghỉ ngơi thư giãn. Mà làm người còn là trải nghiệm những tình trạng thoái hóa xuống cấp như khi đau ốm bệnh tật, mệt mỏi rã rời và nhất là trải nghiệm cái giới hạn không thể đảo ngược của kiếp người là cái chết – sự bất động hoàn toàn, sự thinh lặng tuyệt đối. Như vậy, nếu không chết hay nếu không có ngày thứ bảy Tuần Thánh – một ngày nằm im lìm trong mộ – thì xem ra Đức Giêsu chưa đi tới tận cùng của kiếp người, chưa làm người thật sự; kế hoạch cứu độ bằng nhập thể mà Thiên Chúa đã trù liệu cả một lịch sử có thể bị phá sản. Hóa ra Thiên Chúa vẫn đang đóng kịch và giả vờ như lạc giáo “Ảo Thân” (‘docétisme’) chủ trương ! Nguyên tắc kitô học của các giáo phụ Capađôkia cũng bị “tiêu tùng” luôn: sự gì của con người mà Thiên Chúa không đảm nhận khi nhập thể, sự ấy không thể được cứu độ ; nếu thế thì cái chết của con người – thách đố lớn nhất cho hạnh phúc con người, giới hạn cuối cùng của danh dự con người – đã không được cứu vì Thiên Chúa đã không chết thật ! Khi kinh Tin Kính của các tông đồ tuyên xưng: “Ngài xuống ngục tổ tông”, Giáo Hội đã gián tiếp xác nhận Đức Kitô đã chết thật và bằng chứng là Ngài phải đi vào nơi “sống vật vờ như những bóng ma”, giống như bất cứ người nào đã qua đời, kể cả những người công chính cho tới khi Thiên Chúa có hành vi can thiệp dứt khoát. Hóa ra, ngày thứ bảy “chẳng có sự gì” lại quan trọng không kém ngày thứ năm và thứ sáu trước đó. Cả ba ngày này sẽ làm thành lịch sử thật của con người – một lịch sử không chỉ được dệt bằng những sợi chỉ màu tươi rói đẹp mắt, mà còn được đan bởi những sợi chỉ sẫm và tối, thậm chí bằng những sợi chỉ không màu hay những lỗ hổng và khoảng trống.
Nói tới đây, tôi không thể không nghĩ tới đời linh mục của mình và của các anh em chủng sinh sắp ra trường. Đã và sẽ có những ngày chúng ta nói cười sảng khoái trước một ngôi nhà thờ hay một phòng giáo lý khang trang mình vừa xây dựng, trước một đoàn hội mình vừa ổn định, trước một phong trào mình vừa dấy lên, hay trước một bài thuyết trình hoặc bài giảng mình vừa soạn được rất công phu, thậm chí trước một ý kiến xác đáng mình vừa đưa ra được, kể cả trước một thái độ hay tác phong mình vừa tỏ cho thấy… Nhưng cũng đã và sẽ có những ngày chúng ta không chỉ giận tím mặt, quát tháo lớn, khóc nức nở, mà còn có thể mất ăn mất ngủ mấy ngày liền, đau đớn và day dứt chẳng nguôi, hụt hẫng và thất vọng triền miên, trước một công trình xây dựng dang dở mãi, một đoàn hội và phong trào sáng hợp chiều tan, những bài giảng đầu Ngô mình Sở, một câu nói vô nghĩa, một cử chỉ và tác phong không chút xứng đáng… Còn hơn thế nữa, đã và sẽ có những ngày chúng ta nuôi ý nghĩ buông tay đầu hàng, bỏ nhiệm sở và ơn gọi, thậm chí… tự sát, khi thấy bệnh tình của mình kéo dài và nặng nề tới mức không thể tự đưa cơm vào miệng mình, khi thấy đầu óc thường xuyên ráo hoãnh chẳng có được một ý tưởng nào, khi thấy chẳng bao giờ làm chủ được một tình cảm nhỏ nơi mình, nói chi tới khắc phục được một nết xấu hay tập được một nhân đức, khi thấy mình sống mà chẳng khác gì đã chết… Những lúc ấy chúng ta đang có dịp sống lại kinh nghiệm của Đức Giêsu ngày thứ bảy Tuần Thánh: nằm bất động trong mộ hay đã xuống tận âm phủ !
Trong phần II của bộ sách “Giêsu người Nadarét” (‘Từ khi tiến vào Giêrusalem tới khi sống lại’, do Vatican xuất bản năm 2011, bản tiếng Pháp của nhà xuất bản Rocher năm 2011), khi suy tư về cái chết của Đức Giêsu (chương VIII), đức thánh cha Biển Đức XVI đã mời gọi chúng ta không chỉ nhìn cái chết của Đức Giêsu một cách tiêu cực như một hình thức tế lễ thay cho các của lễ phổ biến trong đạo Do Thái (là súc vật hay thực phẩm), vì những của lễ này luôn có thể hoàn toàn nằm bên ngoài người tế lễ (Nếu nói theo công luận hiện nay thì đó là những lễ phẩm không nên dùng vì có thể là nguồn gây ngộ độc thực phẩm và gây ô nhiễm môi trường !). Phải chăng chỉ vì thân xác con người quý hơn thân xác súc vật ? Nhưng nếu chỉ có thế thì không khéo người ta lại rơi vào thói quen tế tự cách máy móc (phải chăng cứ lấy xác người thay xác thú là đương nhiên có một buổi lễ đáng giá ?) hay tệ hơn, người ta đang phạm một tội mà Thiên Chúa luôn kết án nặng nề, đó là sát nhân hay giết chính thụ tạo mà Chúa hằng ưu ái và là hình ảnh của chính Ngài ! Không, phải là thân xác của Đức Giêsu và là Đức Giêsu Ngôi Lời Thiên Chúa mới làm cho việc tế tự nên giá trị và hiệu lực.
Tác giả thư Híp-ri vừa xác nhận: “Máu bò máu chiên hoàn toàn bất lực không thể tẩy rửa tội con người” (10,4) vừa trích dẫn thánh vịnh 40,7t nhưng viết lại dưới dạng một cuộc đối thoại giữa Con Thiên Chúa và Thiên Chúa Cha để đề nghị một chế độ tế tự mới xứng đáng với Thiên Chúa và hiệu nghiệm cho con người: “Chúa đã không ưa hy lễ và hiến tế, nhưng đã tạo cho con một thân thể. Chúa cũng chẳng thích lễ toàn thiêu và lễ xá tội. Bấy giờ con mới thưa: ‘lạy Thiên Chúa, này con xin đến để thực thi ý Ngài, như sách Thánh đã chép về con'”(Hp 10,5t). Thật ra, khi trích dẫn thánh vịnh 40, tác giả thư Híp-ri còn sửa chữa một chi tiết khá ý nghĩa: thay vì chép lại: “Chúa đã mở tai tôi”, tác giả viết: “Chúa đã tạo cho con một thân thể”. Nếu thế, tác giả đã lấy toàn thể (“thân thể”) thay cho bộ phận (‘tai’), hay nói một cách khái quát hơn, tác giả đã cho biết điểm tới của một hành trình thay cho hành trình: hành trình lắng nghe Lời Chúa đã kết thúc khi lời Chúa trở thành thân thể con người. Đúng như Gioan đã tóm tắt trong Lời Tựa Tin Mừng của ngài: “Và Lời đã trở thành xác phàm”. Cái cao cả của Đức Giêsu không phải là dâng hiến thân xác như một thân thể không hơn không kém, mà là một con người đã thuần phục Lời Chúa tới mức Lời Chúa và con người Đức Giêsu là một. Chính thái độ lắng nghe, nghiền ngẫm và thi hành tới cùng Lời Chúa ấy đã làm cho của lễ Đức Giêsu hiến dâng hay đã làm cho thân xác Đức Giêsu đang nằm trong mộ kia trở nên có giá trị vô cùng.
Đức thánh cha Biển Đức XVI cũng cho thấy sự phi lý của chế độ tế tự thời Cựu Ước: trong ngày lễ Xá Tội, người Do Thái có thói quen lấy máu chiên bò rảy trên nắp xá tội của hòm bia Giao Ước. Nếu theo cách áp dụng của Phaolô hòm bia ấy là tượng trưng của Thiên Chúa và nắp xá tội là biểu tượng của Đức Giêsu Cứu Thế, thì làm sao có thể lấy máu thụ tạo tội lỗi rảy lên vật cực thánh – tượng trưng cho đấng cực thánh ? Như thế chẳng khác nào làm ô uế vật thánh và đấng thánh ! Đó chính là sự bế tắc của chế độ tế tự và cứu độ trong Cựu Ước. Trong Tân Ước chính Thiên Chúa và Đức Kitô sẽ làm một việc ngược lại. Ngài là đấng ba lần thánh và Con Ngài là con chí thánh hay con chiên vô tì tích sẽ tìm cách đụng tới toàn thể thế giới ô uế kia và chính nhờ sự tiếp xúc ấy mà thế giới đã được sạch và được cứu. Như thế, không phải chỉ bằng cách chết như bao người chết, không phải chỉ bằng cách trải nghiệm sự bất lực như bao lần loài người bất lực, mà xa hơn nữa, Đức Giêsu tiến tới cái chết và sự bất lực của loài người như một chén đắng và đưa tay uống lấy, nhờ đó Ngài đã cứu được con người. Hiểu như thế, chúng ta mới thấy tại sao Phaolô đề xuất với các tín hữu của mình một hình thức tế tự mới: “Thưa anh em, vì lòng thương xót của Chúa, tôi khuyên anh em hãy hiến dâng mình làm của lễ sống động, thánh thiện, đẹp đẽ cho Thiên Chúa: đó chính là sự thờ phượng theo Thần Khí mà anh em phải cử hành” (Rm 12,1). Nếu muốn dịch sát chữ thì phải nói: “sự thờ phượng bằng Lời” (“logikè latreia”) hay sự thờ phượng bằng cách hoàn toàn phó dâng cuộc sống của mình cho Lời Chúa tới mức con người mình trở thành Lời Chúa, trở nên y như Chúa muốn diễn tả. Như vậy, vấn đề không còn phải là dâng lễ vật nào – tài sản, công trình và hoạt động – mà chính là dâng thế nào: đã dâng đúng cái và đúng cách Chúa chờ đợi, những lễ vật đã trở thành chính con người mình – một con người đã khuôn đúc nên y như Chúa mong muốn. Hay nếu có phải dâng những “giới hạn” của mình thì các linh mục hôm nay cũng như ngày mai sẽ không chỉ đành lòng và cam tâm “nếm” hay “nuốt” những giới hạn ấy trong con người và thừa tác vụ của mình, mà theo gương Đức Giêsu tìm cho ra ý muốn của Thiên Chúa đối với mình qua những thử thách ấy, rồi vui tươi và quảng đại đón lấy. Đó chính là phương cách cử hành ngày thứ bảy Tuần Thánh trong cuộc đời mình như những khoảng lặng cần thiết trong đời.
Linh mục Phêrô Đặng Xuân Thành
Viết tặng các chủng sinh năm cuối của ĐCV Hà Nội niên khóa 2012-2013
Thứ sáu Tuần Thánh 29.03.2013
