Thánh Giu-se – Bậc thầy của “Nghệ thuật chết lành”

Với phong trào Phản Cải Cách, các tác phẩm nghệ thuật bắt đầu khắc họa Thánh Giu-se như mẫu gương của một “cái chết thánh thiện.”

“Không có gì chắc chắn ngoài cái chết và thuế,” Benjamin Franklin đã từng nói như thế, trong khi Robert Bolt khẳng định rằng “cái chết đến với tất cả chúng ta.” Về phần mình, Thánh Phao-lô đã hỏi: “Hỡi tử thần, đâu là nọc độc của ngươi?” và Martin Luther viết rằng mỗi người “phải tự tin vào đức tin của mình và tự mình chết.”

Từ các thánh tông đồ đến các hiền triết, từ thi nhân đến các bậc trí giả, ai cũng đồng ý rằng cuộc sống rồi sẽ kết thúc, nhưng đối diện với cái chết thế nào? Ki-tô giáo hứa ban sự sống đời sau, và Hội Thánh Công Giáo đưa ra những giáo huấn cùng các thực hành đạo đức để chuẩn bị cho giờ sau hết. Nhưng khi cuộc Cải Cách diễn ra, con người phải đối mặt với những lựa chọn về niềm tin và đối tượng để tin tưởng – và cái giá phải trả chính là sự sống đời đời. Điều gì sẽ xảy ra nếu lựa chọn sai lầm?

Phong trào Phản Cải Cách đã phục hồi Ars Moriendi – Nghệ thuật Chết Lành, được Thánh Robert Bellarmine đặc biệt cổ võ qua một cuốn cẩm nang hướng dẫn làm sao để có một cái chết thánh thiện. Tác phẩm cực kỳ phổ biến này tìm thấy sự thể hiện nghệ thuật hoàn hảo nơi hình ảnh Thánh Giu-se – mẫu gương của một cái chết lành.

Lịch sử của Thánh Giu-se Thợ Mộc là một tác phẩm ngụy thư thế kỷ V, được viết dưới dạng lời tường thuật của chính Chúa Giê-su về cuộc đời Thánh Giu-se. Câu chuyện kể rằng Thánh Giu-se sống đến 111 tuổi và vào cuối đời, ngài vô cùng lo lắng, cảm thấy mình nặng gánh tội lỗi.

Chúa Giê-su, với tư cách là người thuật lại, thấu hiểu nỗi bất an trong lòng cha nuôi của mình, đã an ủi ngài cùng với Đức Maria, xua trừ ma quỷ và truyền lệnh cho các tổng lãnh thiên thần Gabriel và Micae đón Thánh Giu-se vào Thiên Đàng. Còn điều gì tuyệt vời hơn lời bảo đảm trực tiếp từ Đấng Cứu Thế về một chỗ dành sẵn trong Thiên Đàng?

Chủ đề về cái chết của Thánh Giu-se khởi đầu khá chậm trong giai đoạn Baroque, nhưng đến cuối thế kỷ XVII, các đơn đặt hàng tranh bàn thờ về đề tài này ngày càng nhiều, mang đến cơ hội cho các nghệ sĩ thể hiện tài năng sáng tạo với bố cục mới mẻ.

Họa sĩ người Pháp Jacques Stella là một trong những người đầu tiên khai thác đề tài này vào năm 1655, sau một thời gian dài du học tại Ý. Bố cục chật hẹp – trần nhà gỗ phẳng và bức tường đá dày – dường như là một phép ẩn dụ cho cái chết: tối tăm và khép kín. Bên trái là những kỷ vật của một đời lao động vất vả để lo cho gia đình: bàn làm việc của Thánh Giu-se hiện ra qua cánh cửa, và những món đồ gỗ trong phòng chính là tác phẩm do tay ngài làm ra.

Thánh Giu-se, với khuôn mặt nhợt nhạt như tro, đang hấp hối. Màu xanh xám của tấm chăn càng làm nổi bật sự tái nhợt ấy. Ngài ngồi dậy, bộc lộ nỗi sợ hãi của mình, nhưng ánh mắt vẫn hướng về Chúa Giê-su với hy vọng. Ở phía bên kia giường, Đức Maria chắp tay, ánh mắt đầy xót thương nhìn linh hồn đang đau khổ. Người ta có thể tưởng tượng Thánh Giu-se đang nói những lời trong bản ngụy thư: “Thật vậy, cơn hấp hối và nỗi sợ cái chết đã bao trùm lấy con; nhưng ngay khi con nghe tiếng Ngài, linh hồn con được an nghỉ. Lạy Giê-su thành Na-za-reth!” Chúa Giê-su, trong tư thế đáp lại, chỉ vào chính mình, khẳng định rằng Ngài là Đấng Cứu Độ. Y phục rực rỡ của Chúa Giê-su và Đức Ma-ri-a tương phản mạnh mẽ với sắc xám nhợt nhạt của Thánh Giu-se. Chiếc áo chẽn đỏ của Chúa (tượng trưng cho nhân tính của Ngài) đặt gần cơ thể nhợt nhạt của Thánh Giu-se, gợi lên sự chia sẻ cùng một bản tính nhân loại, cũng như dự báo chính cái chết của Ngài. Màu xanh sáng rực của áo choàng Chúa tượng trưng cho ân sủng và được phản chiếu qua tấm khăn trùm đầu của Đức Ma-ri-a: cái chết của Thánh Giu-se được “nâng đỡ” trong ân sủng.

Stella cũng sử dụng phong cách hội họa Mannerist trong hình ảnh hai thiên thần, Gabriel và Micae. Các ngài tạo dáng uyển chuyển, đôi tay thon dài hướng mắt người xem lên trời, nơi Thiên Đàng đã rộng mở để đón Thánh Giu-se. Màu xanh lá rực rỡ của áo một thiên thần thêm vào một nét tươi vui. Từ sắc lạnh của Thánh Giu-se đến ánh sáng ấm áp của Thiên Đàng – bức tranh khắc họa cái chết của ngài như một sự chuyển giao đến chốn tốt đẹp hơn.

Cái Chết của Thánh Giu-se đạt đến một hình thức biểu tượng riêng trong thế kỷ 18, khi họa sĩ người Bologna Giu-seppe Maria Crespi tiên phong một lối diễn tả mới. Trong tác phẩm của ông, các nhân vật bị bao trùm trong bóng tối đậm chất Caravaggio. Thánh Giu-se được khắc họa trong cơn hấp hối cuối cùng, nằm dài trên giường chết – một bố cục gây bất an khi chiếc giường như nhô hẳn về phía người xem. Không còn khoảng cách, chúng ta không còn chứng kiến cái chết này từ xa, mà dường như đang đứng túc trực ngay dưới chân Thánh Giu-se. Đức Ma-ri-a, rơi lệ, cầu nguyện bên một bàn nhỏ trông như một bàn thờ tạm. Mẹ nắm chặt một chiếc khăn tay, biểu tượng cho nỗi đau và sự tiễn biệt. Trên bàn có một chiếc lọ thủy tinh, gợi nhắc về bí tích xức dầu sau cùng. Crespi để không gian trong tranh chìm vào bóng tối, những mảng đen lấp đầy hậu cảnh, không xác định. Chỉ ở phía trước – nơi một góc tấm nệm sờn rách thò ra khỏi lớp ga – ta mới thấy những dụng cụ thợ mộc bị bỏ lại bên giường. Nhưng cây gậy nở hoa – biểu tượng của cuộc hôn nhân khiết tịnh của ngài – vẫn còn tươi nở, như một dấu chỉ thiêng liêng.

Những thiên thần với gam màu trầm xuất hiện từ trong bóng tối, lặng lẽ cầu nguyện hoặc trao đổi với nhau, khi một vị dịu dàng nâng đỡ đầu của Thánh Giu-se. Cụ già, cận kề cái chết, nằm im lặng, được Chúa Giê-su an ủi. Trong Lịch sử của Thánh Giu-se Thợ Mộc, có đoạn kể rằng Chúa đã nắm tay ngài suốt một giờ đồng hồ. Thánh Giu-se đón nhận phép lành sau cùng từ Chúa Ki-tô, và nhờ đó, linh hồn ngài được chuẩn bị sẵn sàng để được đưa lên Thiên Đàng.

Tác phẩm của Crespi không chỉ hướng dẫn người tín hữu cách đón nhận cái chết, mà còn chỉ giúp họ cách đồng hành với người hấp hối – bằng lời cầu nguyện, trong sự thinh lặng và bình an, dù phải đối diện với nỗi buồn chia ly.

William Blake, bậc thầy minh họa cho Thiên Đàng Đã Mất của Milton và Thần Khúc của Dante, đã tạo ra một phiên bản đầy cảm xúc về Cái Chết của Thánh Giu-se vào năm 1803. Độc đáo và tuyệt mỹ, tác phẩm này xứng đáng được lưu tâm.

Blake, một Ki-tô hữu nghiêm túc, luôn bị cuốn hút bởi thế giới linh thiêng. Trong bức tranh màu nước này, Thánh Giu-se nằm trên một băng ca dài, đầu ngài tựa nhẹ vào lòng Đức Ma-ri-a, nơi ánh sáng dịu dàng lan tỏa. Chúa Giê-su lơ lửng phía trên, như thể đang đón nhận linh hồn cha nuôi để đưa lên Thiên Đàng. Ba đấng được bao bọc trong một vòng cung rực rỡ của các thiên thần, tựa như cầu vồng – biểu tượng của lời hứa bình an. Bức tranh dường như cũng tiên báo về chính cái chết của Blake 25 năm sau đó. Những nhân chứng kể lại rằng: “Ngay trước khi qua đời, khuôn mặt ông trở nên tươi sáng. Đôi mắt ông rực rỡ, và ông bỗng bật hát về những điều mình nhìn thấy trên Thiên Đàng.”

Mùa Chay thánh là thời gian đặc biệt để chúng ta suy niệm về màu nhiệm Vượt Qua – sự chết và sự phục sinh; không thời điểm nào thích hợp hơn để khơi dậy lòng sùng kính Thánh Giu-se như Bậc thầy của Ars Moriendi – Nghệ thuật chết lành.

Elizabeth Lev 

Joseph Nguyễn Tro Bụi chuyển ngữ từ Aleteia