BÀI 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA HỘI THÁNH
TỪ THẾ KỶ XV ĐẾN THẾ KỶ XVII
VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA THÁNH BỘ TRUYỀN GIÁO
I. LỜI CHÚA
“Anh em hãy đi khắp tứ phương thiên hạ, loan báo Tin Mừng cho mọi loài thọ tạo.” (Mc 16, 15)
II. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Các Giai Đoạn Lịch Sử Và Chuyển Biến Của Hội Thánh
1. Sứ mạng truyền giáo của Hội Thánh trong dòng lịch sử
Khởi đi từ lệnh truyền giáo phổ quát của Chúa Ki-tô trước khi lên trời: “Anh em hãy đi khắp tứ phương thiên hạ, loan báo Tin Mừng cho mọi loài thọ tạo” (Mc 16, 15), ngay từ thời sơ khai, Hội Thánh luôn ý thức trách nhiệm về sứ mệnh loan báo Tin Mừng cho muôn dân.
Qua mỗi thời kỳ lịch sử, dù trải qua bao thăng trầm, Hội Thánh vẫn luôn kiên trì bước đi và thực thi sứ mạng của mình trong sự đồng hành, ủy thác của Chúa Phục Sinh và dưới sự hướng dẫn đầy quyền năng của Chúa Thánh Thần để Nước Cha hiển trị.
2. Thế kỷ XVI: Giai đoạn đầy biến động, thăng trầm và cuộc canh tân nội bộ
Vào thế kỷ XVI, Giáo hội Công giáo đối diện với phong trào của các nhóm ly giáo cải cách và việc tấn công của đế chế Ốt- ta-man (Thổ Nhĩ Kỳ) tấn công lục địa châu Âu Ki-tô giáo. Tuy nhiên, giữa thách đố ấy, đây cũng là một thời kỳ ân phúc với những chuyển biến tích cực trong đời sống Giáo Hội.
- Thời kỳ này, các Giáo phận, Tu viện, Dòng tu có những cuộc canh tân, phục hưng tinh thần của vị sáng lập. Bên cạnh đó, các Dòng tu mới cũng được thành lập để đáp ứng với nhu cầu thời đại như dòng Tên, tu hội Giáo sĩ[1].
- Công đồng Tren-tô (1545–1563) đã tạo nên một luồng sinh khí mới, giúp tái thiết cơ cấu phẩm trật, củng cố hàng giáo sĩ và thắp lên ngọn lửa nhiệt thành, đưa Hội Thánh trở về nguồn sống đích thực để chuẩn bị cho một sứ vụ rộng lớn hơn.[2]
3. Sự bùng nổ của các cuộc phát kiến địa lý và sứ vụ truyền giáo tại vùng đất mới
Từ cuối thế kỷ XV – XVI đã diễn ra các cuộc phát kiến địa lý. Người Châu Âu, đứng đầu là hai quốc gia Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha vốn phát triển trong lãnh vực hàng hải đã tìm ra những lục địa mới như Châu Mỹ, Châu Á… Điều này đặt ra trước mắt Hội Thánh một sứ mạng mang tính toàn cầu: Đem ánh sáng Tin Mừng đến cho muôn dân ở những vùng đất chưa từng biết đến Thiên Chúa.[3]
4. Chế độ Bảo trợ Truyền giáo (Padroado) và những hạn chế lịch sử
Vào thời kỳ đó, Tòa Thánh chưa có đủ phương tiện, tài chính và nhân sự để tự điều hành sứ mạng loan báo Tin Mừng tại các vùng đất mới xa xôi nên các Đức Giáo hoàng đã ban hành sắc lệnh và ủy thác cho hai quốc gia Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha hỗ trợ Giáo Hội trong công cuộc truyền giáo. Điều mà chúng ta thường gọi là Chế độ Bảo trợ truyền giáo – Padroado:
– Cơ chế hoạt động: Thông qua các sắc lệnh như Dum Diversas (1452), Romanus Pontifex (1455) của Đức Giáo hoàng Nicholas V và đặc biệt là sắc lệnh Inter Caetera (1493) của Đức Giáo hoàng Alexander VI, Tòa Thánh đã phân chia phạm vi ảnh hưởng và giao quyền bảo trợ truyền giáo ở phần phương Đông cho Quốc vương Bồ Đào Nha.
– Vai trò tích cực: Triều đình Bồ Đào Nha đã hỗ trợ phương tiện, tài chính, lập các trung tâm điều hành tại Goa (Ấn Độ) và sau đó là Macao. Những trung tâm này trở thành cơ sở quan trọng để các nhà truyền giáo thuộc nhiều dòng tu, đặc biệt là Dòng Tên lên đường đến Viễn Đông thi hành sứ vụ truyền giáo.
– Những bất cập: Theo thời gian, sự đan xem giữa một bên là sứ vụ thiêng liêng của Giáo Hội và một bên là lợi ích quốc gia liên quan đến các vấn đề chính trị, thương mại, quân sự nên đã bộc lộ nhiều hạn chế nghiêm trọng. Khi ấy, Giáo Hội bị phụ thuộc vào quyền lực thế gian trong sứ vụ loan báo Tin Mừng nên đôi khi bị giảm tính độc lập và dễ bị các quốc gia bản địa hiểu lầm là công cụ bành trướng chính trị.[4]
5. Bước ngoặt thế kỷ XVII: Sự ra đời của Thánh Bộ Truyền giáo (Propaganda Fide, 1622)
Trước thực trạng các thừa sai gặp nhiều khó khăn và chịu sự chi phối của chế độ bảo trợ, sang thế kỷ XVII, Tòa Thánh nhận thấy cần phải có một bước đột phá mang tính cách mạng để nắm quyền điều hành các vùng truyền giáo.
Vì thế, năm 1622, Đức Giáo hoàng Grê-gô-ri-ô XV đã chính thức thành lập Thánh Bộ Truyền bá Đức tin (Sacra Congregatio de Propaganda Fide)[5].
Ý nghĩa sự kiện lịch sử
– Trả lại căn tính truyền giáo cho Hội Thánh: Giúp các vùng truyền giáo thoát dần sự chi phối độc quyền của các vương triều (Padroado), và đặt trực tiếp dưới sự quan tâm và điều hành của Tòa Thánh.
– Phát triển hàng giáo sĩ và giáo phẩm địa phương: Đưa ra các chương trình mục vụ lâu dài, nhấn mạnh tới đào tạo hàng giáo sĩ bản xứ, và tạo tiền đề cho việc thiết lập các Giám mục đại diện Tông tòa tại Á Châu về sau.
III. CÂU HỎI ĐÚC KẾT VÀ MỞ RỘNG
1. Năm 2027, Tổng Giáo phận Hà Nội mừng kỷ niệm biến cố lịch sử quan trọng nào?
2. Chủ đề và tinh thần của Năm Thánh 2027 là gì?
3. Sứ mạng loan báo Tin Mừng của Chúa Giê-su ủy thác cho Hội Thánh thế nào?
4. Bối cảnh Giáo hội Công giáo thế kỷ XVI có đặc điểm gì nổi bật?
5. Chế độ Bảo trợ truyền giáo (Padroado) là gì và đã mang lại những ảnh hưởng nào?
6. Bước ngoặt lớn của Tòa Thánh vào thế kỷ XVII đối với công cuộc truyền giáo là gì?
7. Ý nghĩa thần học và bài học rút ra từ bối cảnh lịch sử này là gì?
IV. THỰC HÀNH VÀ QUYẾT TÂM
Gợi ý suy niệm:
Thiên Chúa là Chủ của lịch sử và nhân loại. Ngài luôn dùng những biến cố thăng trầm của thời đại để canh tân, mở đường cho Tin Mừng cứu độ đến với muôn dân.
Tri ân và cảm tạ Thiên Chúa trong mọi biến cố thăng trầm của cuộc sống để luôn vững lòng tín thác vào sự quan phòng của Ngài.
Chia sẻ và hành động:
1. Trao đổi: Trước những biến động và thách đố của thời đại hôm nay, Tổng Giáo phận Hà Nội và mỗi người chúng ta cần canh tân điều gì để sống đúng căn tính truyền giáo của Năm Thánh?
2. Hành động: Ý thức trách nhiệm tham gia vào ba chức vụ của Chúa Ki-tô (Ngôn sứ, Tư tế và Vương đế) và sứ mạng chung của Hội Thánh qua đời sống chứng tá hằng ngày để sống tinh thần truyền giáo của Năm Thánh 2027.
V. LỜI NGUYỆN
Lạy Thiên Chúa là Cha toàn năng, Chúa là chủ của vũ trụ và lịch sử nhân loại. Chúa đã dùng những biến cố thăng trầm của lịch sử để mở đường cho Tin Mừng cứu độ lan rộng khắp hoàn cầu. Năm nay chúng con bước vào Năm Thánh, Tổng Giáo phận chúng con tri ân cảm tạ Chúa vì hồng ân đức tin: Kỷ niệm 400 năm Cha Đắc Lộ tới Thăng Long. Xin cho chúng con biết cảm tạ và tri ân Chúa trong mọi hoàn cảnh, biết dõi theo các bậc tiền nhân anh hùng và luôn sẵn sàng trở thành những khí cụ bình an, đem tình thương và Tin Mừng của Chúa đến trên quê hương đất nước chúng con. Chúng con cầu xin nhờ Đức Ki-tô, Chúa chúng con. Amen.
[1] Bùi Đức Sinh, Lịch sử Giáo Hội Công Giáo, tập 2, Canada, 1999, tr. 62-74.
[2] Bùi Đức Sinh, Lịch sử Giáo Hội Việt Nam, tập 2, NXB Chân Lý, tr. 61.
[3] Nt, tr. 104.
[4] Đào Trung Hiệu, Hành trình ân phúc, Hội Thánh Công Giáo tại Việt Nam, 480 năm đón nhận Tin Mừng, tr. 12.
[5] Bùi Đức Sinh, Lịch sử Giáo Hội Việt Nam, tr. 116.
