BÀI 2: BỐI CẢNH HỘI THÁNH CÔNG GIÁO TẠI Á ĐÔNG
VÀ BƯỚC CHÂN TRUYỀN GIÁO BAN ĐẦU TẠI ĐÀNG TRONG, ĐÀNG NGOÀI
I. LỜI CHÚA
“Thầy là ánh sáng thế gian. Ai theo Thầy, sẽ không phải đi trong bóng tối, nhưng sẽ nhận được ánh sáng đem lại sự sống.” (Ga 8, 12)
II. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Vào đầu thế kỷ XVI, công cuộc loan báo Tin Mừng của Hội Thánh tại Á Châu diễn ra rất sôi động. Các Hội dòng như Dòng Tên, Đa-minh, Phan-xi-cô đã gửi các vị thừa sai tới vùng đất mới.
Đối với Dòng Tên, giai đoạn sau năm 1573, trọng tâm truyền giáo của Dòng là Nhật Bản và Trung Quốc[1]. Như cha Baldinotti từng xác nhận: “Dòng chúng tôi nhằm tất cả vào Nhật Bản”[2]. Tuy nhiên, một biến cố lớn đã xảy ra đầu năm 1614, chính quyền Nhật Bản ban hành lệnh cấm đạo và trục xuất tất cả các vị thừa sai. Xứ sở này vốn là trung tâm truyền giáo với hàng trăm ngàn tín hữu, đã bước vào giai đoạn bách hại đạo dưới thời Mạc phủ Tokugawa. Do đó, các vị thừa sai, đặc biệt là các linh mục Dòng Tên, phải tạm xa miền truyền giáo này.
Vì thế, các nhà truyền giáo ngậm ngùi rút về cơ sở của Dòng ở Macao. Trong hoàn cảnh đó, Dòng Tên đã chuyển hướng sứ vụ loan báo Tin Mừng đến người Nhật tại Đàng Trong và cuối cùng là tới những người dân của nước Đại Việt. Có thể nói, cuộc bách hại tại Nhật Bản chính là nguyên nhân khách quan, là bước đi huyền nhiệm lịch sử mở ra con đường loan báo Tin Mừng của Dòng Tên trên đất Việt.
Năm 1615, ba thừa sai Dòng Tên, cha Francesco Buzomi, Diogo Carvalho và tu huynh Antónios Dias đã đặt chân đến Cửa Hàn (Đà Nẵng, Đàng Trong) để bắt đầu công cuộc loan báo Tin Mừng[3]. Tiếp sau đó, cha Francisco de Pina, một thừa sai có khả năng ngôn ngữ đặc biệt, đã học tập và thông thạo tiếng Việt, trực tiếp giảng dạy không cần qua thông ngôn[4]. Như vậy, việc các vị thừa sai tiếp xúc với văn hóa bản địa tại Cửa Hàn, Hội An và Thanh Chiêm đã tạo nền móng cho phương pháp nhập thể văn hóa. Từ Đàng Trong, ngọn lửa truyền giáo tiếp tục lan rộng.
Đến năm 1626, các thừa sai Dòng Tên đã có chuyến tiền trạm và mở ra các cơ sở truyền giáo mới đầy triển vọng tại Đàng Ngoài, đặc biệt là kinh thành Thăng Long. Cha Giuliano Baldinotti người Ý, sinh tại Pistoia (gần Florence), là giáo sĩ Dòng Tên đầu tiên đến Đàng Ngoài. Đi cùng với cha có thày giảng Giulio Piani (người Nhật) đã xuất phát từ Macao ngày 2-2-1626 và tới Tunquim (Đông Kinh tức Thăng Long) ngày 7-3-1626. Ngày 18-8-1626, cha rời Thăng Long, để về tới Macao ngày 16-9-1626.
Sự hiện diện của các thừa sai Dòng Tên tại cả hai miền Nam – Bắc Đại Việt đánh dấu một trang mới trong lịch sử Hội Thánh tại Á Đông. Đến vùng đất mới, các vị thừa sai không chọn cách áp đặt văn hóa phương Tây, các ngài đã nỗ lực học ngôn ngữ, tôn trọng phong tục tập quán và sống gần gũi với người dân bản địa. Chính sự hòa nhập chân thành này đã giúp thông điệp Ki-tô giáo nhanh chóng chạm đến trái tim của đông đảo người dân Việt, từ tầng lớp bình dân đến bậc trí thức.
Như vậy, bối cảnh xã hội Á Đông đầy biến động đã chứng minh rằng: sự cấm cách hay gian nan không thể ngăn cản bước chân của các sứ giả Tin Mừng, mà trái lại còn mở ra những vùng đất mới cho Hạt Giống Nước Trời bén rễ và phát triển.
III. CÂU HỎI ĐÚC KẾT VÀ MỞ RỘNG
1. Việc cấm đạo tại Nhật Bản đầu thế kỷ XVII ảnh hưởng thế nào đến việc truyền giáo tại Việt Nam?
2. Các nhà thừa sai Dòng Tên đầu tiên đến Đàng Trong vào năm nào và tại đâu?
3. Đóng góp nổi bật của cha Francisco de Pina trong giai đoạn đầu là gì?
4. Phương pháp truyền giáo căn bản của các thừa sai Dòng Tên tại Đại Việt là gì?
5. Ý nghĩa của giai đoạn khởi đầu này đối với lịch sử Giáo Hội Việt Nam là gì?
IV. THỰC HÀNH VÀ QUYẾT TÂM
Gợi ý suy niệm:
Khi một hướng đi không còn khả thi, Thiên Chúa lại mở ra những hướng đi mới theo thánh ý Ngài. Cuộc bách hại tại Nhật Bản xưa, tưởng chừng là trở ngại đối với công cuộc truyền giáo, lại trở thành cơ duyên huyền nhiệm đưa các thừa sai đến Đàng Trong và Đàng Ngoài. Vì thế, trong những lúc gặp khó khăn và thử thách, chúng ta được mời gọi luôn vững tin và kiên trì trong niềm hy vọng, xác tín rằng Thiên Chúa vẫn hướng dẫn và thực hiện chương trình của Ngài.
Chia sẻ và hành động:
1. Trao đổi: Khi gặp phải thử thách, bế tắc trong công việc hay đời sống gia đình, bạn thường phản ứng thế nào để nhận ra và vâng theo ý Chúa?
2. Hành động: Nhạy bén tìm kiếm những “vùng đất truyền giáo mới” ngay trong môi trường sống: Từ gia đình, giáo xứ, nơi làm việc cho đến không gian mạng xã hội để gieo niềm tin và lòng bác ái.
V. LỜI NGUYỆN
Lạy Chúa Giê-su, Chúa đã phái các môn đệ đi làm nhân chứng cho Chúa đến tận cùng cõi đất. Chúng con tạ ơn Chúa vì đã gieo hạt giống đức tin vào quê hương Việt Nam qua bước chân nhiệt thành của các nhà thừa sai. Xin cho chúng con hôm nay biết nối tiếp tinh thần xả thân ấy, luôn trung kiên trong đức tin và sống chan hòa với mọi người để phản chiếu ánh sáng Tin Mừng. Chúa là Đấng hằng sống và hiển trị muôn đời. Amen.
[1] Antoine Bùi Kim Phong, Alexandre de Rhodes, S.J (1593-1660) và công cuộc truyền giáo tại Việt Nam, NXB Hồng Đức, 2023, tr. 70.
[2] Alexandre de Rhodes, Hành trình và truyền giáo, Hồng Nhuệ dịch, Tủ sách Đại Kết, 1994, tr.61
[3] Henri Chappoulie, Aux origines d’une église: Rome et les missions d’Indochine au XVIIe siècle, Ed. Bloud et Gay (Paris) 1943, Tome 1, tr. 42.
[4] Đỗ Quang Chính, SJ, Lịch sử chữ Quốc ngữ 1620-1659, NXB Tôn giáo 2012, tr. 28.
