BÀI 3: BỐI CẢNH XÃ HỘI, CHÍNH TRỊ VÀ TÔN GIÁO NƯỚC ĐẠI VIỆT THẾ KỶ XVII
I. LỜI CHÚA
“Anh em hãy là muối cho đời… Anh em hãy là ánh sáng cho thế gian.” (Mt 5, 13a.14a)
II. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XVII
Thế kỷ XVII là một giai đoạn lịch sử đầy biến đổi với xã hội Đại Việt. Do đó, khi các nhà thừa sai Dòng Tên, tiêu biểu là Cha Đắc Lộ đặt chân đến mảnh đất này, các ngài đã bước vào một bối cảnh xã hội, chính trị và tôn giáo đa dạng, đầy thử thách nhưng hứa hẹn hoa trái dồi dào.
1. Về mặt chính trị
Quốc gia Đại Việt đang rơi vào tình trạng chia cắt kéo dài bởi cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn phân tranh, lấy sông Gianh, Quảng Bình làm ranh giới tự nhiên.[1] Cuộc nội chiến này đã gây ra những tổn thất nặng nề về sinh mạng, kinh tế; gây ra tâm lý bất an, lo âu bao trùm lên mọi tầng lớp xã hội từ chốn kinh kỳ đến các làng xã thôn quê.
Hơn nữa, trên danh nghĩa vua Lê Thần Tông vẫn là vị quân vương ngự trên ngai vàng, nhưng theo sử gia Trần Trọng Kim ghi nhận trong Việt Nam sử lược, quyền lực thực tế hoàn toàn bị thâu tóm: miền Bắc (Đàng Ngoài) thuộc quyền cai trị của các Chúa Trịnh, còn miền Nam (Đàng Trong) do các Chúa Nguyễn nắm giữ.
2. Về mặt kinh tế và giao thương quốc tế
Nông nghiệp đình trệ: Đa số dân chúng Đàng Ngoài sinh sống bằng nghề nông nghiệp trồng lúa nước, song đời sống cơ cực do thiên tai, bão lụt thường xuyên xảy ra. Bên cạnh đó, dân chúng còn chịu gánh nặng bởi sưu thuế cùng nghĩa vụ lao dịch, phục vụ chiến tranh càng khiến người dân lâm vào cảnh thiếu thốn. Trong khi đó, công tác thủy lợi và quản lý đê điều của Nhà nước còn nhiều yếu kém khiến sản xuất nông nghiệp trì trệ và đời sống người dân càng thêm phần khốn đốn.
Thương mại cảng thị sầm uất: Dù đất nước bị chia cắt, hoạt động thương mại đối ngoại lại phát triển do nhu cầu mua sắm vũ khí và vật tư quân sự của các chúa phục vụ cho chiến tranh. Do đó, Thăng Long, Phố Hiến và Hội An trở thành những trung tâm đô thị, giao thương quan trọng, thu hút thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản và các nước phương Tây như Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp và Anh[2].
Theo ghi chép của Cha Đắc Lộ, hoạt động buôn bán với thương nhân nước ngoài diễn ra khá sôi động. Tuy nhiên, chính sách mở cửa của chúa Trịnh và chúa Nguyễn chủ yếu xuất phát từ lợi ích kinh tế và quân sự, luôn được điều chỉnh theo hoàn cảnh chính trị. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến việc các chúa ban hành chính sách cấm đạo, làm ảnh hưởng đến đời sống đức tin của các giáo đoàn.
3. Về thể chế, giáo dục và tầng lớp quan lại
Thể chế và luật pháp: Chính quyền Đàng Ngoài vận hành theo thể thức “vua Lê – chúa Trịnh”, bộ máy nhà nước dựa trên nền tảng Quốc triều Hình luật với Lục bộ ở trung ương và hệ thống trấn, phủ, huyện, châu, xã ở địa phương.
Bên cạnh đó, nền giáo dục thời kỳ này ngày càng sa sút, chế độ khoa cử thối nát, trong khi đó đội ngũ quan lại suy thoái[3]. Việc học tập theo lối học từ chương “Tứ thư, Ngũ kinh” cốt để đi thi làm quan. Sử gia Phan Huy Chú từng nhận xét văn phong đương thời trở nên hẹp hòi, khuôn sáo và quê mùa. Thêm vào đó, chế độ thế tập và chính sách trọng đãi công thần làm cho chất lượng đội ngũ quan lại suy thoái, nhiều kẻ lạm quyền, tư lợi.
Chính sự nhũng nhiễu, tư lợi và sợ hãi trước ảnh hưởng của các giá trị Tin Mừng khi chạm đến quyền lợi cá nhân đã khiến một bộ phận quan lại và tầng lớp có thế lực sinh lòng thù ghét, từ đó xúi giục và chống đối các nhà truyền giáo.
4. Về mặt đời sống tâm linh và khát vọng của người dân
Xã hội Đại Việt thế kỷ XVII mang đậm dấu ấn của Tam giáo đồng nguyên (Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo) hòa quyện với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các thần linh dân gian. Trong đó, Nho giáo giữ vai trò quản lý trật tự xã hội và đạo đức luân lý; còn Phật giáo, Đạo giáo cùng các tín ngưỡng dân gian đáp ứng nhu cầu tâm linh của đại bộ phận dân chúng.
Tuy nhiên, giữa bối cảnh chiến tranh, loạn lạc và những bất an của cuộc sống, tâm hồn con người Đại Việt đương thời khao khát sự bình an, đồng thời còn hướng lòng tìm kiếm một điểm tựa đức tin, một tình yêu thương bao dung và niềm hy vọng cứu độ, sự giải thoát đích thực.
Như vậy, chính trong bối cảnh ấy, sứ điệp Tin Mừng được các thừa sai đem đến Đại Việt đã gặp gỡ những khát vọng sâu xa của con người. Trên mảnh đất tâm hồn vừa mang những dấu ấn văn hóa, tín ngưỡng truyền thống, vừa chất chứa bao nỗi niềm và khát vọng tâm linh, hạt giống Tin Mừng được gieo vãi, bén rễ và từng bước sinh hoa kết trái.
III. CÂU HỎI ĐÚC KẾT VÀ MỞ RỘNG
1. Tình hình chính trị Đại Việt thế kỷ XVII có đặc điểm gì nổi bật?
2. Đời sống kinh tế và xã hội của dân chúng thời kỳ này ra sao?
3. Nền tảng tôn giáo và tín ngưỡng của Đại Việt lúc bấy giờ gồm những gì?
4. Bối cảnh chính trị – xã hội phức tạp của thế kỷ XVII đã tác động thế nào đến việc truyền giáo?
5. Khao khát sâu kín nhất của người dân Đại Việt trong bối cảnh xã hội đầy biến động thời bấy giờ là gì?
IV. THỰC HÀNH VÀ QUYẾT TÂM
Gợi ý suy niệm:
Giữa một xã hội phân tranh, loạn lạc và đầy đau thương, con người Đại Việt xưa khao khát một lẽ sống và một điểm tựa bình an đích thực. Tin Mừng đã đến như nguồn sống thắp sáng niềm vui và hy vọng.
Chia sẻ và hành động:
1. Trao đổi: Những người thân cận hay đồng nghiệp quanh ta đang phải đối diện với những lo âu, gánh nặng và áp lực nào trong cuộc sống hiện tại?
[1] Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, NXB Văn Học- Đông Á, 2021, tr. 315.
[2] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Hồng Nhuệ dịch, Tủ sách Đại kết, 1994, tr. 35-37.
[3] Đào Duy Anh, Lịch sử Việt Nam, Từ Nguồn gốc đến thế kỷ XIX, NXB Văn hóa Thông tin 2006, tr. 324.
