Giáo họ Tiên Lý – Giáo xứ Đạo Truyền

100 NĂM XÂY DỰNG NHÀ THỜ VÀ HÀNH TRÌNH ĐỨC TIN 200 NĂM GIÁO HỌ TIÊN LÝ

Giáo họ Tiên Lý tọa lạc tại thôn Tiên Lý, xã Bình Mỹ, tỉnh Ninh Bình. Tiên Lý trước đây là một họ nhỏ bé thuộc về giáo xứ Kẻ Sông (nay là Hà Ngoại). Sau khi họ Đạo Truyền tách khỏi Kẻ Sông và được nâng lên hàng giáo xứ (năm 1927?), Giáo họ Tiên Lý được chia về giáo xứ Đạo Truyền.

Làng Tiên Lý xưa kia được tách làm 2 Giáp: Đông Giáp và Nam Giáp. Đông Giáp là bà con theo Đạo Phật. Nam Giáp là bà con theo Đạo Thiên Chúa (x. Di tích lịch sử quê hương Tiên Lý tr. 2). Ngày nay không còn chia tách nhưng gọi chung là thôn Tiên Lý. Người dân Tiên Lý, dù khác biệt lương – giáo, nhưng luôn sống đoàn kết, thuận hòa và yêu thương nhau.

Theo các cụ truyền lại, có lẽ Đạo Chúa được rao giảng trên mảnh đất Tiên Lý quãng đầu thế kỷ 19. Ngôi nhà nguyện đầu tiên và sinh hoạt của các tín hữu đầu tiên thời ấy thế nào, nay chưa tìm thấy sử liệu. Chỉ biết sau này, vào năm 1914, Giáo họ dựng một căn nhà gỗ 5 gian được lợp bằng lá Gồi, mua lại từ Đền thờ ông thánh Vân làng Cói. Đến năm 1921, nhà nguyện cũ này được chuyển ra làm Điếm làng, Trường Tổng sư, cạnh đường cây Gội đàng ngang. (Trích Di tích lịch sử quê hương Tiên Lý tr. 2)

Ngôi nhà thờ hiện nay của Giáo họ được cha già Ất (+ 1923) cho khởi công xây dựng. Mẫu thiết kế do cha cố Thi (Souvignet Henri-Emmanuel), người Pháp, bấy giờ đang coi sóc Giáo xứ Phủ Lý (từ 1894-1943) hỗ trợ. Công trình từ lúc khởi sự đến khi hoàn thành kéo dài hơn 3 năm (từ 1921-1924). Tính đến nay, ngôi nhà thờ đã tròn 100 tuổi. Được biết, kinh phí xây dựng lúc bấy giờ do một số gia đình khá giả và dân làng chung tay đóng góp: Gia đình cụ Hào Thông ½ kinh phí; gia đình cụ Quý ¼; gia đình khá giả khác và bà con giáo họ ¼ kinh phí còn lại.

Ngôi nhà thờ nguy nga, cổ kính này được xây dựng theo lối kiến trúc Rô-man. Chiều dài 37m, chiều rộng 11,5m, và tháp chuông cao 24m. Bàn thờ trên gian cung thánh được sơn son thết vàng. Chính điện có tượng Đức Mẹ ban ơn. Trần nhà thờ được làm bằng vôi rơm với thiết kế gọng vó. Các cột được chạm khắc bằng những hoa văn  rất mềm mại và tinh xảo. Tiền đình tháp chuông, chính giữa khắc ghi niên đại khánh thành, ngày 1/9/1924; bên trái khắc dòng chữ NOEL là quan thầy của giáo họ; bên phải có dòng chữ VENP là sắc chỉ châu phê lễ bổn mạng của Bề trên.

Sau này, dưới ánh sáng của thần học và phụng vụ được cải cách, Cha xứ Gia-cô-bê Nguyễn Văn Lý đã giải thích cho giáo dân hiểu: Việc nhận lễ No-el làm bổn mạng của Giáo họ không còn phù hợp và cần phải nhận một vị thánh. Đến thời cha xứ Phao-lô Nguyễn Văn Kiều, thỉnh theo ý của giáo dân, đã chọn Thánh Gia Thất là bổn mạng của giáo họ thay cho ngày lễ No-el.

Về nguồn gốc ngày lễ No-el, bổn mạng của Giáo họ Tiên Lý, truyện kể rằng:

Vào thời cha già Ất làm chánh xứ Kẻ Sông. Lúc bấy giờ Kẻ Sông là một xứ đạo rộng lớn gồm 15 họ nằm về phía cực Nam tỉnh Hà Nam, trong đó có họ đạo Tiên Lý. Tuy là một giáo xứ rộng lớn, đông dân nhưng họ nhà xứ Sông Ngoại nằm trong vùng đất chiêm chũng thôn quê nên kinh tế không mấy khá giả. Các ngày đại lễ trong năm, giáo hữu khắp nơi đổ về, chi phí tốn kém… lại trở thành gánh nặng cho giáo dân nhà xứ.

Dịp lễ No-el nhằm vào những ngày cuối năm dương lịch, thường gặp thời tiết xấu: mưa phùn, gió bấc và nhiều khi lạnh thấu xương. Trong khi, cơ sở vật chất lại thiếu thốn. Khuôn viên thánh đường, nhà xứ và tư gia tất cả đều nhỏ hẹp, trật trội. Kể từ chiều ngày 24/12, các giáo hữu đã lũ lượt kéo nhau về nhà xứ mừng lễ, đem theo cơm đùm, cơm nắm. Ai cũng lo sao đến sớm để tìm được chỗ trọ, khả dĩ vì phải ở lại qua đêm cho đến ngày hôm sau.

Chính trong bối cảnh như thế, cha già Ất nảy ra một sáng kiến. Ngài đưa sáng kiến đó bàn bạc trong phiên họp thường niên của Ban hành giáo. Ngài tuyên bố: “Họ nào trong xứ có khả năng đảm nhận tổ chức lễ No–el, lo được mọi chi phí ăn ở cho giáo dân trong xứ đổ về mừng lễ, tôi sẽ đệ đơn trình Bề trên địa phận xin cho họ đó được nhận lễ No–el làm quan thầy”. Giữa bầu khí thinh lặng của cuộc họp, ông Phê-rô Ngô Văn Ngọc là trùm họ Tiên Lý lúc bấy giờ, đã xung phong xin cho Giáo họ Tiên Lý được đăng cai tổ chức ngày lễ No-el. Văn bản được Bề trên địa phận châu phê ngày 20/12/1920. Đó là nguyên do vì sao lễ No-el trở thành lễ bổn mạng của Giáo họ Tiên Lý.

Trở lại với ngôi nhà thờ mang kiến trúc Âu Châu cổ kính. Dù trải qua 100 tuổi nhưng khung nhà thờ vẫn rất chắc chắn, nền móng chưa có hiện tượng lún sụp, hệ tường chưa phát hiện nứt tách. Tuy vậy, một số hạng mục do chống chọi với thời tiết mưa nắng, trải qua thời gian nên xuống cấp và hư hoại. Trong đó có tháp chuông, gác đàn, mái ngói trần nhà thờ, cùng với một vài tiểu mục khác. Tuy nhiên, tất cả đều đã được quý Cha xứ cùng với bà con giáo dân ở nhà cũng như xa quê, trong nước cũng như hải ngoại đồng lòng góp công đức trùng tu và gia cố.

Tự hào về ngôi nhà thờ cổ kính, người dân Tiên Lý có bài Vịnh về nhà thờ thế này:

Thánh đường đồ sộ nguy nga,
Có cây Tùng Bách có hoa bốn mùa.
Có cổ thụ có sơn hà,
Người người cầu nguyện để mừng phúc mong.
Chúa ban phúc nặng ân lòng,
Ai ai mà chẳng tấm lòng thiện nhân.
Trời cao đất thấp nhưng gần,
Chúa che, Chúa chở cho dân muôn loài.

Trong khuôn viên nhà thờ ngày nay, một ngôi nhà mục vụ 2 tầng khang trang đẹp đẽ mới được mọc lên. Trước đây, vào năm 2000, cha xứ Phao-lô Nguyễn Văn Đoàn đã cho xây một căn nhà 5 gian mái bằng nằm sát ngay hậu bầu nhà thờ để đáp ứng nhu cầu Giáo họ lúc bấy giờ. Ngôi nhà phòng đến nay, sau 23 năm, đã trở nên nhỏ bé, trật trội, không còn phù hợp với bối cảnh hiện tại. Vì thế, Giáo họ đã xin cha xứ Phao-lô Nguyễn Văn Kiều xây cho Giáo họ một ngôi nhà mục vụ mới như hiện nay. Ngôi nhà mới được khởi công xây dựng ngày 15/2/2022 với tổng diện tích mặt sàn 2 tầng là 330 m². Tạ ơn Chúa, sau một năm tám tháng, nhờ sự đồng tâm nhất trí của mọi thành phần dân Chúa trong giáo họ: trong nước cũng như nước ngoài; trong nam cũng như ngoài bắc. Giáo họ đã hoàn thành công trình hiệp thông này. Ngày 18/11/2023 giáo họ Tiên Lý vui mừng khánh thành, làm phép và đưa ngôi nhà mục vụ mới vào sử dụng.

Ngoài ngôi nhà thờ cổ kính và tòa nhà mục vụ mới, Giáo họ Tiên Lý còn có một nền Thánh Giá ghi dấu lịch sử khá lâu đời. Dưới chân thánh giá khắc niên hiệu 1907. Nền Thánh Giá có diện tích 750m² . Sách “Di tích lịch sử quê hương Tiên Lý” mô tả: “Nền Câu-rút tức nền thánh, 50 năm về trước đây đền Thánh Giá dựng quay về phương Nam, sau này lại quay về phương Tây (không rõ năm nào), đằng trước có cái hồ xây vuông thả hoa sen, hoa súng, bên trong trồng nhiều hoa lá cây cảnh xum xuê bốn mùa” (Di tích lịch sử quê hương Tiên Lý, tr. 4).

Về đời sống và văn hóa làng ngày xưa:

Làng Tiên Lý nằm trong vùng đồng chiêm. Dân làng sinh sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Ngoài cày cấy mỗi năm 2 vụ, người dân Tiên Lý còn có nghề dệt vải quay tơ. Cuộc sống đã hình thành con người và nhân cách. Vì là mảnh đất thuần nông, người Tiên Lý đa phần hiền lành, chất phát, chịu thương chịu khó, đạo đức, và rất hiếu học. Đây cũng là mảnh đất sản sinh nhiều các danh sĩ, trí thức và cả tu sĩ. Chẳng hạn: cụ Đồ Nhuệ họ Nguyễn Đức, cụ Kép Đức là nhị khoa tú tài thời vua Thành Thái nhà Nguyễn; nhiều người nổi tiếng về chữ nghĩa, “hay chữ” như cụ Đồ Khừng, cụ Đồ Chiểu, cụ Hương Ký, cụ Đồ Trừ, cụ Đồ Trung… Lương y gia truyền có cụ lang Chung họ Đỗ, cụ Tránh Triệu họ Nguyễn, cụ phó Hàm họ Nguyễn Đức; Linh mục có hai cha là cha Vinh và cha Tri đều là người họ Đỗ. Chính vì truyền thống hiếu học, nhiều người đỗ đạt thành danh nên cổ nhân truyền miệng câu đồng dao về quê hương Tiên Lý rằng: “Con giai An Thái, con gái Đạo Truyền, quan viên Tiên Lý”.

Về đời sống đức tin:

Quả thực, Giáo họ Tiên Lý đã trải qua những giai đoạn vô cùng khó khăn và thử thách trong đời sống đức tin. Trước những năm 1954, giáo dân Tiên Lý đã có khoảng 600 nhân danh. Tuy nhiên, với biến cố 54 đã có hơn 500 nhân danh đã rời quê vào Nam lập nghiệp. Ở nhà chỉ còn lại gần 100 người mà phần lớn là người già và trẻ em. Trước đây, bao quanh thánh đường là các gia đình công giáo. Họ sống quần tụ xung quanh nhà Chúa. Sau năm 1954, nhất là những năm 1960, do chính sách giãn dân của địa phương, giờ đây sống bao quanh Thánh đường phần lớn là bà con lương dân, chỉ còn lại một gia đình công giáo duy nhất. Cũng từ năm 1954 đến 1980, các Thánh lễ diễn ra tại ngôi nhà thờ cổ kính này chỉ đếm trên đầu ngón tay. Ngày lễ No-el, quan thầy của Giáo họ cũng năm có năm không. Sau này, thỉnh thoảng có các Thánh lễ do cha già Thuyết, cha già Bàng ở Phủ lý về dâng.

Giáo dân di cư gần hết, đất đai của Giáo họ có 6 sào ruộng, một năm 2 vụ cấy để có nguồn chi hương nến cho Thánh đường, cũng bị trưng thu do chính sách điền địa lúc bấy giờ (1960-1970). Sau này, giáo dân nhiều lần kiến nghị với các cấp chính quyền. Về phía chính quyền, các vị đã trả lại nhưng không phải 6 sào ruộng, mà là mấy cái ao tù gần nhà thờ. Trong cái rủi, lại có cái may. Khuôn viên nhà thờ trước năm 1954 chỉ có 1800m² . Đến nay, nhờ mấy cái ao được lấp, khuôn viên nhà thờ đã lên tới 3.276m². Biến cố di cư năm 54 từ Bắc vào Nam, và sau này một cuộc di cư khác (sau năm 1975), từ Miền Nam Việt Nam đi nhiều nước trên thế giới. Biến cố di cư dù để lại nhiều đau thương nhưng đã khiến cho người công giáo Tiên Lý hiện diện ở khắp mọi miền tổ quốc và cả hải ngoại. Hơn nữa, tất cả con dân Tiên Lý dù ở đâu vẫn một lòng hướng về quê cha đất tổ với tinh thần mến mộ và dựng xây.

Về với họ đạo Tiên Lý hôm nay, người ta được chứng kiến những đổi thay về cơ sở vật chất cũng như sinh hoạt đức tin của cộng đoàn, một cộng đoàn đang hồi sinh. Con số tín hữu 100 sau năm 54 đến nay đã lên tới 245. Mỗi giáo dân Tiên Lý, hơn ai hết, là những người cảm nhận rất rõ ràng tình yêu thương và ân sủng của Thiên Chúa vẫn hằng đổ trên trừng người trong Giáo họ.

Ước mong, mỗi tín hữu của họ đạo Tiên Lý hôm nay, dù đang sinh sống hay làm việc trên mảnh đất nào, vẫn luôn hướng về quê hương, về quá khứ hào hùng và những truyền thống tốt đẹp của tiền nhân với một niềm tri ân cảm tạ. Để rồi, tất cả cùng chung tay xây dựng một Tiên Lý kiên cường trong Đức Tin, vững vàng trong Đức Cậy và nồng nàn trong Đức Mến.

Sưu tầm và biên soạn: Lm. Giu-se Vương Văn Đủ (phó xứ Đạo Truyền, thường trực tại Giáo xứ An Tập)

———————

Tham khảo

1. Tư liệu “Tiên Lý quê ta xưa và nay”
2. Tư liệu “Sưu tầm di tích lịch sử quê hương làng Tiên Lý”
3. Lịch sử địa phận Hà Nội
4. Lời chứng của các cụ giáo dân Tiên Lý