
Trong việc nhiếp ảnh chân dung lẫn nghệ thuật tạo hình, khuôn mặt luôn là trung tâm của mọi sự chú ý. Người ta chụp ảnh để lưu giữ một danh tính, để khẳng định một sự hiện diện, để khắc họa thần thái của một cá nhân giữa dòng chảy thời gian. Thế nhưng, có những khung hình lại đi ngược lại hoàn toàn quy luật ấy. Đó là những tấm hình xóa nhòa những đường nét biểu cảm riêng tư để mở ra một không gian rộng lớn hơn cho người xem chiêm ngắm. Bức ảnh trong bài viết này là một tác phẩm như thế.
Đặt ống kính từ dưới mặt đất ngước thẳng lên bầu trời, nhiếp ảnh gia đã bắt trọn khoảnh khắc Đức Giám mục đang tiến bước về phía ngôi thánh đường cổ kính với hai tháp chuông vút cao. Điều kỳ lạ và cũng là điểm đắt giá nhất của toàn bộ bố cục nằm ở chỗ: nhân vật đứng ở vị trí trung tâm, mang trên mình những biểu tượng cao quý của quyền bính mục tử, lại hiện lên hoàn toàn “ẩn mặt”. Góc chụp từ phía sau lưng và từ dưới thấp đã khiến chiếc mũ mitra che khuất trọn vẹn khuôn mặt của ngài. Không có ánh mắt nhìn thẳng vào ống kính, không có nụ cười ngoại giao, không có nét uy nghi cá nhân nào được phô diễn. Tất cả chỉ còn lại một bóng lưng vững chãi, một dải dây pallium vắt ngang vai, và một mũi nhọn của chiếc mũ Giám mục vươn thẳng lên trời, chỉ thẳng về cây Thánh Giá đang ngự trên đỉnh cao nhất của ngôi thánh đường.
Khi chiêm ngắm bức ảnh “ẩn mặt” đầy thú vị ấy trong bầu khí phụng vụ của Lễ Chúa Ki-tô Vua Vũ Trụ – Năm A, người viết chợt nhận ra một sự giao thoa kỳ diệu giữa ngôn ngữ của ánh sáng nhiếp ảnh và chiều sâu của Lời Chúa. Bức ảnh không chỉ ghi lại một khoảnh khắc phụng vụ, mà còn gợi lên một sự suy tư về sứ vụ mục tử và của chính vương quyền Đức Ki-tô.
Trong xã hội hiện đại, quyền lực thường gắn liền với sự phô trương diện mạo. Người cầm quyền luôn muốn khuôn mặt mình xuất hiện ở khắp mọi nơi, tên tuổi mình được xướng lên trong mọi diễn văn, và mọi ánh nhìn của đám đông phải đổ dồn về phía mình như tâm điểm của vũ trụ. Cái tôi cá nhân khi được tẩm ướp bởi quyền lực rất dễ phình to ra, che khuất mất chân lý và biến mọi giá trị xung quanh thành phông nền để tôn vinh chính nó.
Thế nhưng, bố cục của bức ảnh này lại thực hiện một cuộc “đảo chính” về mặt thị giác. Đức Giám mục đứng ở tiền cảnh, chiếm lĩnh phần lớn không gian phía dưới, nhưng ngài không biến mình thành bức tường chắn ngang tầm mắt người xem. Ngược lại, bằng việc giấu đi khuôn mặt của mình, vị mục tử đã tự biến bản thân thành một “cánh cửa” mở ra, một “mũi tên” chỉ hướng. Hai vạt dây pallium buông xuống trên đôi vai, kết hợp với đường viền của chiếc mũ mitra nhọn vút lên trên, tạo thành một trục dẫn hoàn hảo. Ánh mắt của người xem không dừng lại ở nhân vật đứng đầu ấy, mà bị cuốn hút, bị đẩy đi dọc theo sống lưng ngài, vượt qua hai ngọn tháp đá đồ sộ, để cuối cùng chạm tới một điểm duy nhất trên nền trời: cây Thánh Giá.
Đó chính là định nghĩa trọn vẹn nhất về người lãnh đạo trong vương quốc của Đức Ki-tô. Người đứng đầu trong Hội Thánh không phải là đích đến của lòng ngưỡng mộ, mà là người chỉ đường. Mũ mitra và dây pallium không được trao ban để làm đẹp cho một cá nhân, mà để làm cho cá nhân ấy trở nên “nhỏ bé”. Sự nhỏ bé của người mục tử có nghĩa là: khi đoàn dân nhìn vào ngài, họ không bị mắc kẹt lại nơi tính cách, tài năng hay hào quang riêng tư của một người phàm, mà họ tiến bước qua ngài để gặp gỡ Đức Ki-tô, Vị Mục Tử Tối Cao và là Vua của toàn thể vũ trụ.
Để hiểu hết cái giá của sự “ẩn mặt” ấy, ta cần lắng nghe lại lời cảnh báo đanh thép của ngôn sứ Ê-dê-ki-en trong Bài đọc I của ngày lễ hôm nay (Ed 34, 11-12. 15-17). Trước khi Thiên Chúa cất tiếng tuyên bố: “Này chính Ta săn sóc đoàn chiên của Ta và Ta sẽ kiểm soát chúng”, trang sách Ê-dê-ki-en mở ra một bản cáo trạng đầy đau đớn nhắm vào các mục tử Ít-ra-en. Họ là những người được trao phó quyền bính để chăn dắt dân Chúa, nhưng thay vì lo cho đoàn chiên, họ lại chỉ biết “tự chăn mình”. Tự chăn mình là căn bệnh trầm kha của mọi thứ quyền lực trần thế. Đó là khi người lãnh đạo đặt khuôn mặt của mình lên trên khuôn mặt của đoàn chiên, đặt lợi ích và danh vọng của bản thân lên trên sự sống còn của những người mình phục vụ. Những mục tử ấy uống sữa, mặc len, giết những con chiên béo tốt, còn con chiên đau yếu thì chẳng làm cho mạnh, con bệnh tật chẳng chữa cho lành, con bị thương chẳng băng bó, con đi lạc chẳng đưa về, con bị mất chẳng chịu đi tìm. Họ biến sứ vụ phục vụ thành một ngai vàng để hưởng thụ, biến đàn chiên thành bệ phóng cho hào quang cá nhân.
Khi những người chăn chiên trần gian thất bại vì quá yêu chuộng cái tôi của mình, chính Thiên Chúa đã bước xuống để giành lại quyền chăn dắt. Ngài tuyên bố một cuộc cách mạng trong cung cách cai trị: “Con chiên nào bị mất, Ta sẽ đi tìm; con nào đi lạc, Ta sẽ đưa về; con nào bị thương, Ta sẽ băng bó; con nào bệnh tật, Ta sẽ làm cho mạnh khỏe”.
Nhìn lại bức ảnh, ta thấy dải dây pallium vắt ngang vai Đức Giám mục, trên đó thêu những dấu thánh giá màu đỏ thẫm như những vết máu, những vết khâu. Trong truyền thống, dây pallium chính là biểu tượng của con chiên lạc được người mục tử vác trên vai. Người mục tử trong khung hình ấy đang quay lưng lại với những tiếng vỗ tay của thế gian, giấu đi khuôn mặt của mình để đôi vai ấy hoàn toàn thuộc về gánh nặng của đoàn chiên. Ngài không “tự chăn mình”, không tìm kiếm ánh hào quang cho riêng mình, nhưng đang bước đi trong tư thế của một người tôi tớ gánh vác. Chiếc mũ mitra che khuất khuôn mặt ngài chính là lời từ chối dứt khoát đối với cám dỗ phô trương bản thân, để chỉ còn lại duy nhất một hành động: dẫn đoàn chiên tiến về phía Thánh Giá của Đức Ki-tô.
Nếu ngôn sứ Ê-dê-ki-en vạch trần sự giả dối của những kẻ tìm kiếm hào quang trần thế, thì Thánh Phao-lô trong Bài đọc II (1 Cr 15, 20-26. 28) lại hé lộ cho chúng ta một chân lý về chính Đức Kitô Vua. Đoạn thư gửi tín hữu Cô-rin-tô đưa tầm mắt của người đọc vượt qua biên giới của lịch sử nhân loại để chạm tới giờ phút cánh chung, khi mọi quyền lực, mọi thế lực và mọi uy quyền đều bị tiêu diệt, và kẻ thù cuối cùng bị khuất phục chính là sự chết.
Ở đỉnh cao tuyệt đối của vinh quang ấy, khi “mọi sự đã quy phục Đức Ki-tô”, người ta những tưởng Ngài sẽ ngự trị muôn đời trên ngai vàng tối thượng, thu tóm mọi vinh quang về cho riêng mình. Thế nhưng, Thánh Phao-lô lại viết nên một câu văn làm đảo lộn mọi logic thông thường của quyền lực: “Khi muôn loài đã quy phục Người, thì chính Người Con cũng sẽ tự phục quyền Đấng đã bắt muôn loài phải quy phục Người, để Thiên Chúa có toàn quyền trên muôn loài” (1 Cr 15, 28).
Đây chính là đỉnh cao của sự từ chối hào quang cá nhân nơi chính Đức Giê-su Ki-tô. Ngay cả khi đã chiến thắng sự chết, ngay cả khi nắm giữ toàn bộ vương quyền vũ trụ trong tay, Đức Ki-tô vẫn không giữ lấy vinh quang ấy cho riêng mình. Ngài thực hiện một cử chỉ tự hạ cuối cùng và vĩ đại nhất: tự đặt mình dưới quyền Thiên Chúa Cha. Ngài làm cho mình trở nên trong suốt, trở nên cánh cửa để toàn thể tạo vật bước qua Ngài mà đi vào trong sự hiệp thông trọn vẹn với Thiên Chúa Ba Ngôi.
Bức ảnh “ẩn mặt” kia bỗng trở thành một biểu tượng sống động cho mầu nhiệm tự hủy (kenosis) và quy hướng của Đức Ki-tô. Chiêm ngưỡng tấm hình, hãy nhìn cách Đức Giám mục đứng trước ngôi thánh đường. Dù giữ vị trí đứng đầu đoàn dân, Đức Giám mục lại không đứng ở điểm cao nhất của bức ảnh, mà lùi xuống phía dưới cây Thánh Giá trên đỉnh tháp. Bố cục ấy vạch rõ một nguyên tắc bất di bất dịch: trong Hội Thánh, quyền bính chức thánh không phải là đặc quyền để một cá nhân cai trị hay tìm kiếm sự tôn vinh cho riêng mình. Ngược lại, chức vụ mục tử chỉ là một sứ vụ trung gian. Người đứng đầu không bao giờ được phép biến mình thành điểm dừng của lòng ngưỡng mộ, mà phải luôn hướng đoàn dân về với Đức Ki-tô, Đấng duy nhất nắm giữ mọi quyền bính để chính Thiên Chúa thực sự được ‘là tất cả trong mọi sự.
Mạch suy tư ấy sẽ còn thiếu một mảnh ghép quyết định nếu không đặt vào ánh sáng của bài Tin Mừng Mát-thêu (Mt 25, 31-46). Ở đó, Đức Giê-su vén bức màn bí mật về ngày phán xét chung thẩm. Con Người sẽ ngự đến trong vinh quang rực rỡ, ngồi trên ngai báu uy linh, tập hợp muôn dân thiên hạ trước mặt Người. Thế nhưng, khi Vị Vua tối cao ấy cất tiếng phán xét, tiêu chuẩn mà Ngài đưa ra lại khiến cả người công chính lẫn kẻ dữ phải ngỡ ngàng. Ngài không hỏi về những công trình vĩ đại họ đã xây dựng, không đếm những lời kinh họ đã đọc, càng không xét đến những chức tước hay địa vị họ từng nắm giữ trong xã hội hay trong Giáo hội. Vị Vua của vũ trụ lại đồng hóa chính mình với những kẻ hoàn toàn không có khuôn mặt, không có tiếng nói, không có hào quang trong xã hội: kẻ đói, người khát, khách lạ, kẻ trần truồng, người đau yếu, kẻ bị giam cầm. “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy.”
Đây hẳn là một sự tương đồng! Trong suốt dòng chảy lịch sử nhân loại, Đức Vua của vũ trụ chọn cách xuất hiện như một Đức Vua Ẩn mặt. Ngài giấu đi vương miện vàng son, cởi bỏ cẩm bào rực rỡ, ẩn mình sau những tấm lưng còng của người nghèo, sau những khuôn mặt lấm lem bụi đường của kẻ hành khất, sau những ánh mắt tuyệt vọng đằng sau song sắt nhà tù. Nếu trên đỉnh cao vũ trụ, Đức Ki-tô tự đặt mình dưới quyền Thiên Chúa Cha để tôn vinh Cha, thì giữa lòng trần thế này, Ngài lại tự giấu mình dưới thân phận của những người hèn mọn nhất để thử thách tình yêu của con người.
Và chính tại điểm này, góc chụp của bức ảnh lại một lần nữa lên tiếng đầy thuyết phục. Để chụp được khung hình này, người nhiếp ảnh đã phải từ bỏ tư thế đứng thẳng kiêu hãnh của một người quan sát bình thường. Nhiếp ảnh gia đã phải hạ mình xuống, cúi gập người sát mặt đất, đặt ống kính ở vị trí thấp nhất để ngước nhìn lên. Chính nhờ sự hạ thấp tầm mắt ấy mà vị mục tử “ẩn mặt” và cây Thánh Giá trên đỉnh tháp mới hiện lên kỳ vĩ đến thế.
Đời sống Ki-tô hữu cũng đòi hỏi một cuộc hoán cải về góc nhìn y hệt như vậy. Nếu ta cứ đứng thẳng với cái cổ kiêu ngạo, ánh mắt chỉ hướng về những hào quang rực rỡ, những khuôn mặt nổi tiếng và những ngai vàng quyền lực của thế gian, ta sẽ vĩnh viễn bỏ lỡ Đức Vua thật của mình. Muốn nhận ra Đức Ki-tô Vua, con người buộc phải học cách cúi xuống thật thấp, ngang với nỗi đau và sự túng thiếu của những anh em bé nhỏ. Chỉ khi hạ mình xuống tận cùng như thế, đôi mắt đức tin mới có thể nhìn xuyên qua những “bóng lưng” lặng lẽ của tha nhân để nhận ra dung mạo rạng ngời của Đấng Cứu Thế.
Bước ra khỏi sự chiêm ngắm bức ảnh và những trang Lời Chúa Lễ Chúa Ki-tô Vua Vũ Trụ, mỗi người Ki-tô hữu đều được mời gọi đối diện với một câu hỏi chất vấn tận đáy lòng: Tôi đang xây dựng vương quốc của ai trong cuộc đời mình?
Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa tôn thờ sự hiện diện cá nhân đến mức cực đoan. Mạng xã hội biến mỗi người thành một vị vua nhỏ trên ngai vàng của những lượt thích, những lời khen ngợi và sự chú ý của đám đông. Ngay cả khi làm việc bác ái, khi phục vụ trong giáo xứ, hay khi rao giảng Lời Chúa. Chúng ta muốn người khác nhớ đến tên mình, ghi nhận công lao của mình, và ca ngợi sự hy sinh của mình. Vô tình, chúng ta biến mình thành một bức tường chắn ngang ánh sáng của Thiên Chúa, khiến người khác chỉ thấy cái tôi phình to của ta mà không thấy được dung mạo khiêm nhu của Đức Ki-tô.
Bức ảnh vị mục tử không lộ diện trước ngôi thánh đường cổ kính là một lời nhắc nhở dịu dàng nhưng đầy uy lực. Ngôi thánh đường hai tháp chuông kia có thể trải qua hàng trăm năm mưa nắng, những thế hệ mục tử rồi sẽ nối tiếp nhau bước qua cánh cửa ấy, nhưng cây Thánh Giá trên đỉnh cao vẫn đứng đó. Giá trị của một đời người không nằm ở việc khuôn mặt ta được bao nhiêu người biết đến, mà ở việc cuộc đời ta có trở thành một mũi tên chỉ thẳng về phía Thánh Giá hay không.
Làm môn đệ của Đức Ki-tô Vua nghĩa là tập luyện nghệ thuật “làm lu mờ chính mình”. Đó là khi người cha, người mẹ lặng lẽ hy sinh sau lưng con cái mà không đòi hỏi sự đền đáp; là khi người phục vụ âm thầm lau dọn, chăm sóc những người bệnh tật mà không cần một tấm bằng khen; là khi người rao giảng Lời Chúa dám xóa đi những hoa mỹ cá nhân để Lời Chúa được tự do đâm thấu tâm hồn người nghe. Khi ta dám từ bỏ hào quang cá nhân, dám trở nên “ẩn mặt” vì tình yêu, thì chính lúc ấy, khuôn mặt thật của ta mới được khắc ghi vĩnh viễn trong trái tim của Thiên Chúa.
Lạy Chúa Giê-su Ki-tô là Vua Vũ Trụ và là Mục Tử Nhân Lành, trước bức ảnh đầy chiêm niệm về một bóng lưng lặng lẽ hướng về Thánh Giá, tâm hồn con bỗng lặng đi trước mầu nhiệm vương quyền của Chúa. Chúa không ngự trên ngai vàng bằng sự phô trương quyền lực, nhưng Chúa chọn ngai báu Thập Giá để yêu thương đến cùng, và chọn cách ẩn mình nơi những anh em bé nhỏ nhất để chờ đợi lòng thương xót của chúng con.
Xin tha thứ cho những lần con quá mải mê tìm kiếm hào quang cho bản thân, những lần con đặt cái tôi kiêu ngạo của mình lên trước dung mạo của Chúa và nỗi đau của tha nhân. Xin dạy con biết học lấy sự khiêm nhu: biết giấu đi những tự ái và danh vọng riêng tư, biết gánh vác trên đôi vai mình những tổn thương của anh chị em, và biến trọn vẹn cuộc đời con thành một dấu chỉ trong suốt, để bất cứ ai gặp gỡ con cũng đều nhận ra Chúa đang hiện diện và cai trị bằng tình yêu. Amen.
Đức Hữu








