BÀI 6: PHƯƠNG PHÁP DẠY GIÁO LÝ VÀ TÁC PHẨM “PHÉP GIẢNG TÁM NGÀY”
I. LỜI CHÚA
“Lời Chúa là đèn tiến bước chân tôi, là ánh sáng chỉ đường tôi đi.” (Tv 119, 105)
II. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
1. Tổ chức dạy giáo lý
Từ thực tế có nhiều tầng lớp với đủ thành phần trong xã hội như giới tri thức, quan lại, tăng sĩ và bình dân đến nghe những lời chân lý, nên Cha Đắc Lộ tận dụng thời gian để tổ chức các buổi học giáo lý để phục vụ họ. Do đó, sau 4 tháng hiện diện tại Thăng Long, Cha Đắc Lộ thuật lại: “Chúng tôi phải giảng mỗi ngày sáu buổi, ba buổi vào ban sáng và ba buổi vào ban chiều, để làm thỏa mãn sự chờ đợi của những người liên tiếp luân phiên nhau tới”[1].
2. Phương pháp dạy giáo lý
Cha Đắc Lộ đã khéo léo chắt lọc cấu trúc cốt lõi từ truyền thống giáo lý Trentô – giáo lý theo tiến trình lịch sử cứu độ, bao gồm: Kinh Tin Kính (tín lý về Thiên Chúa và Đức Ki-tô), các Bí tích (ân sủng), Mười Điều Răn (luân lý đạo đức), và Kinh Lạy Cha (đời sống cầu nguyện). Tuy nhiên, ngài đã cô đọng và sắp xếp lại thành lộ trình “8 ngày” để phù hợp với việc huấn giáo cấp tốc cho các tân tòng tại Á Châu.
Ngày 1 & 2: Khai mở về nguồn gốc vũ trụ, nhân loại, hướng tâm hồn con người nhận biết Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa duy nhất.
Ngày 3 & 4: Trình bày về nguồn gốc tội lỗi, sự gãy đổ của con người và lời hứa cứu độ.
Ngày 5 & 6: Tập trung vào mầu nhiệm Ngôi Hai Nhập Thể, cuộc đời, sự chết và phục sinh của Đức Giê-su Ki-tô.
Ngày 7: Trình bày về Mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi và vai trò của Chúa Thánh Thần.
Ngày 8: Hướng dẫn về Hội thánh, các bí tích, Mười Điều Răn và đời sống đạo đức.
3. Sách Giáo lý Phép Giảng Tám Ngày (Cathechismus)
Toàn bộ nội dung giảng dạy nêu trên, về sau được Cha Đắc Lộ viết thành tác phẩm Phép Giảng Tám Ngày, được biên soạn lại tại Ma Cao sau năm 1630 và in năm 1651 tại Rôma. Đây là một trong những đóng góp quan trọng về thần học và sư phạm của Cha Đắc Lộ cho Giáo Hội Việt Nam. Tác phẩm không chỉ chắt lọc cấu trúc chuẩn mực từ Công đồng Trentô mà còn tiếp thu tinh thần hội nhập văn hóa của các bậc đàn anh dòng Tên như cha Matteo Ricci (Trung Quốc) và cha Roberto de Nobili (Ấn Độ).
4. Đặc điểm sư phạm và hội nhập văn hóa
Sự tương thích sâu sắc: Trong văn hóa truyền thống của người Việt, từ ngàn xưa đã có sẵn quan niệm về “Ông Trời” hoặc “Trời” – Đấng tối cao công minh, thưởng phạt phân minh, “Thấy rõ mọi sự ở đời”. Khi Cha Đắc Lộ dùng danh xưng “Chúa Trời Đất” hay “Đấng Tạo Hóa dựng nên trời đất muôn vật”, ngài đã chạm đúng vào tâm linh sẵn có, tâm hồn của người Việt. Việc dùng khái niệm “Trời” giúp người Việt Nam dễ dàng nhận biết một Thiên Chúa có ngôi vị, yêu thương và gần gũi, giúp giáo lý dễ dàng đi vào lòng người.[2]
Điểm nổi bật:
– Tính hệ thống và sư phạm cao: Cha Đắc Lộ dùng phương pháp diễn giải quy nạp và đối thoại triết học để trình bày về nguồn gốc vũ trụ, bản tính con người và khái niệm về Đấng Tạo Hóa. Bên cạnh đó, ngài chia thành 8 ngày giúp người học không bị ngợp trước khối lượng kiến thức giáo lý của Hội Thánh Công giáo.
– Văn phong đối thoại: Tác phẩm được viết dưới dạng đối thoại giữa thầy và trò (giữa người giảng đạo và người tìm hiểu đạo), giúp giải đáp trực tiếp những thắc mắc, hoài nghi của người bản địa một cách thấu tình đạt lý.
– Hội nhập ngôn ngữ: cha đã mượn nhiều từ ngữ Hán Nôm có sẵn trong đời sống tâm linh của người Việt (như: Thiên, Ông Trời, Đức Chúa Trời, Linh hồn, Tội) để diễn đạt các khái niệm thần học Tây phương, tạo tiền đề cho sự giao thoa văn hóa Đông – Tây. Song song đó, ngài sử dụng ca dao, tục ngữ, lối nói ví von của người Việt để diễn tả các mầu nhiệm siêu nhiên và văn hóa bản địa để diễn tả đức tin. (ví dụ: Sống gửi – chết về; so sánh tình thương của Chúa như lòng mẹ…).
– Tính siêu việt của mầu nhiệm tử nạn và phục sinh: Khi dạy giáo lý về cuộc khổ nạn và cái chết của Chúa Giê-su, Cha Đắc Lộ đồng thời giảng dạy về sự phục sinh vinh hiển của Chúa.[3]
– Dạy giáo lý trên nền tảng Thánh Kinh và dẫn vào thực hành phụng vụ: Đến các bài giảng về mầu nhiệm nhập thể hay mầu nhiệm khổ nạn của Chúa, Cha Đắc Lộ dẫn người dự tòng vào nghi thức tôn vinh Chúa Hài Đồng hoặc hôn chân Thánh Giá Chúa[4].
– Phương cách trình bày, Cha Đắc Lộ khi nói “về linh hồn bất tử và sự sống đời sau, từ đó chứng minh về tính Thiên Chúa, về quan phòng của Người và dần dần mới đề cập tới mầu nhiệm khó hơn”[5] như Thiên Chúa Ba Ngôi và các mầu nhiệm liên quan đến Chúa Giê-su.
Hạn chế nhất định (do bối cảnh lịch sử thế kỷ XVII):
– Mang tính tranh luận thời đại (hộ giáo), vì ra đời trong bối cảnh đối chọi mạnh mẽ giữa Công giáo với Phật giáo, Nho giáo và đạo Lão-Trang lúc bấy giờ, nên một số phần trong sách có phần dùng từ ngữ khá khắt khe khi phê phán các tôn giáo bạn hoặc các triết thuyết tự nhiên. Ngài viết: “Tôi chọn một phương pháp… không chống đối sai lầm các giáo phái Đàng Ngoài trước khi đặt một số các nguyên lý mà chỉ ánh sáng tự nhiên cũng hiểu biết được”[6].
– Hạn chế về tri thức khoa học thời kỳ đầu: Một số giải thích về nguồn gốc vũ trụ, thiên văn học dựa theo nhãn quan khoa học châu Âu thế kỷ XVII, nay khi đặt vào thời hiện đại cần được hiểu theo ý nghĩa thần học (thần học sáng tạo) thay vì nghĩa đen khoa học thuần túy.
Tóm lại, tác phẩm “Phép Giảng Tám Ngày”, sách giáo lý đầu tiên được viết bằng Tiếng Việt, là một kiệt tác về phương pháp sư phạm và hội nhập văn hóa của Cha Đắc Lộ đặt nền móng vững chắc cho công cuộc truyền giáo tại Việt Nam. Dù còn mang những hạn chế tất yếu về bối cảnh tranh luận hộ giáo và nhãn quan khoa học thế kỷ XVII, tác phẩm vẫn khẳng định giá trị lịch sử to lớn. Đây không chỉ là kim chỉ nam giúp đưa Tin Mừng bén rễ vào lòng dân tộc, mà còn là cấu trúc nền tảng cho các sách giáo lý và thần học sau này, đồng thời là bài học tinh thần vô giá cho đời sống đức tin và việc thông truyền đức tin cho người Việt Nam.
III. CÂU HỎI ĐÚC KẾT VÀ MỞ RỘNG
1. Tác phẩm giáo lý nổi tiếng nhất do Cha Đắc Lộ biên soạn là gì?
2. Nội dung tổng quát của “Phép Giảng Tám Ngày” được phân chia như thế nào?
3. Phương pháp sư phạm truyền giáo nổi bật trong tác phẩm này là gì?
4. Ý nghĩa của “Phép Giảng Tám Ngày” đối với nền thần học Việt Nam là gì?
5. Chúng ta học được gì từ phương pháp dạy giáo lý của Cha Đắc Lộ?
IV. THỰC HÀNH VÀ QUYẾT TÂM
Gợi ý suy niệm:
Ngôi Lời đã “nhập thể” vào văn hóa Việt khi Cha Đắc Lộ dùng những danh xưng gần gũi như “Chúa Trời Đất” để diễn tả mầu nhiệm cứu độ.
Chia sẻ và hành động:
- Trao đổi: Chúng ta cần trau dồi kiến thức Kinh Thánh và dùng ngôn ngữ, thái độ nào để con người thời nay dễ dàng cảm nhận được tình yêu của Chúa?
– Yêu mến và chăm chỉ học hỏi Lời Chúa, giáo lý Hội thánh Công giáo mỗi ngày. Tích cực tham gia hoặc hỗ trợ việc dạy giáo lý cho thiếu nhi trong giáo xứ.
2. Hành động: Dành thời gian đọc Lời Chúa và học hỏi giáo lý mỗi ngày; đồng thời tích cực đăng ký tham gia hoặc hỗ trợ việc giáo dục đức tin, dạy giáo lý cho thiếu nhi, giới trẻ tại giáo xứ.
V. LỜI NGUYỆN
Lạy Thiên Chúa là Nguồn Ánh Sáng Chân Lý, Chúa đã dùng Cha Đắc Lộ để để lại cho Giáo Hội Việt Nam kho tàng giáo lý quý giá. Xin ban Chúa Thánh Thần soi sáng tâm trí chúng con, giúp chúng con luôn khao khát học hỏi Lời Chúa, để đức tin của chúng con ngày càng trưởng thành và trổ sinh nhiều hoa trái bác ái. Chúng con cầu xin nhờ Đức Ki-tô, Chúa chúng con. Amen.
[1] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, tr. 112.
[2] Alexandre de Rhodes, Phép Giảng Tám Ngày, tr. 5-57.
[3] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, tr. 115
[4] Nt, tr. 114-115.
[5] Alexandre de Rhodes, Hành trình và truyền giáo, tr. 73.
[6] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương Quốc Đàng Ngoài, tr. 113.
