Giáo xứ Xuân Bảng (Kẻ Báng)

Làng Kẻ Báng trước đây thuộc huyện Thiên Bản, Tổng Đồng Đội, Trấn Sơn Nam (nay là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình).

Truyện kể, lúc đầu có một số người làm nghề bắt lươn và tôm cá ở phương xa tới kiếm ăn. Sau một thời gian sinh sống, nhiều người thấy họ kiếm ăn được nên đã tụ tập đến đây, dần dần hình thành một làng (có lẽ gọi là làng Báng^[1]) trên một gò cao, cùng canh tác trên một cánh đồng gọi là Cánh đồng Già. Sau này, có một nhóm người ở làng Báng đón nhận Tin Mừng, dựng nhà nguyện bằng gỗ, lợp mái danh.

Sống cùng với những người khác đạo, những người đón nhận Tin Mừng thấy không thuận tiện cho việc giữ đạo, đành chuyển đến định cư ở một khu đất^[2] cách Làng Báng chừng 500m về phía Đông, lấy tên là Báng Già và xây dựng thánh đường ở đó. Từ đây, Làng Báng dần dần cũng hình thành nên các làng: Báng Uông, Báng Cầu, Báng Pheo và Báng Tiền.

Một thời gian sau, cạnh khu định cư mới này hình thành một bãi tha ma chôn người chết. Một Cố Tây thấy người xóm đạo Báng Già không thể sống ở đó được, đã cắm đất, giúp người Báng Già di chuyển về phía Đông và dựng nhà thờ bằng gỗ trên địa bàn hiện nay.

Việc di chuyển địa bàn định cư của người Báng Già gặp phải sự chống đối. Ở phía Tây, một bộ phận người Báng Pheo tách ra thành lập Báng Mới, để ngăn chặn sự phát triển của Báng Già. Ở Phía Đông, người Cao Phương dùng vũ lực tranh chấp đất đai. Sau đó, chính một bộ phận người Cao Phương có cảm tình, xin ra nhập đạo xứ Kẻ Báng, hình thành nên họ Trại Hương.

Xóm đạo Báng Già ngày càng phát triển. Lúc đầu, có lẽ Báng Già và Kẻ Đáy (Đại Lại) là những họ đạo trực thuộc xứ Tranh Xuyên (Trình Xuyên). Nhưng theo lịch sử Địa Phận Hà Nội, năm 1632 xóm đạo Báng Già được ghi nhận là một trong những giáo đoàn độc lập của giáo phận Đàng Ngoài với tên gọi Kẻ Bàng (Kẻ Báng)^[3].

Nằm ở phía Tây Bắc, cách thủ phủ Vĩnh Trị chừng 15-17km, xóm đạo Kẻ Báng có được sự quan tâm của các đấng đã không ngừng lớn mạnh, trở thành xứ lớn có cha xứ, cha phó^[4] chăm lo đời sống đạo cho giáo dân.

Gần thủ phủ Vĩnh Trị, xứ đạo Kẻ Báng trở thành một trong những tâm điểm của các cuộc bao vây, càn quét bách hại đạo. Trên con đường gìn giữ, triển nở đức tin, giáo dân Kẻ Báng không sợ hy sinh gian khổ, chịu khó vì đạo, kiên vững vượt qua giai đoạn bách hại khốc liệt, trở thành xứ có nhiều anh hùng xưng đạo của Giáo Hội Việt Nam. Ngay ở xứ đạo có tới 134 vị anh hùng tử đạo, hàng ngàn tín hữu bị phân sáp, chết mỏi bởi những cực hình vì đức tin.

Trong đó có 6 vị (gồm 3 cha xứ, và hai người con quê hương, 1 thánh an táng tại Xuân Bảng) được Đức Thánh Cha Gio-an Phao-lô II tôn phong lên bậc Hiển Thánh ngày 19-06-1988, và có trên 80 vị đang chờ Tòa Thánh cứu xét hồ sơ Phong Thánh.

Tính từ năm 1836 đến nay, các cha xứ đã làm mục vụ tại giáo xứ Xuân Bảng là: Cha Thánh Phao-lô Nguyễn Ngân, Cha Thánh Giu-se Nguyễn Đình Nghi, Cha Thánh Gio-an Louis Bonnar Hương (người Pháp), Cha Giu-se Đào Thông, Cha Giu-se Trần Minh Khanh, Cha Giu-se Bùi Đình Thám, cha Giu-se Đinh Văn Hiền, Cha Mi-ca-e Nguyễn Văn Thắm, Cha Gio-an Bao-ti-xi-ta Phan Văn Khanh, Cha Giu-se Nguyễn Tiến Ninh (cháu năm đời của ông Thánh An-tôn Nguyễn Đích), Cha Giu-se Trần Văn Thủ, Cha Phê-rô Nguyễn Bá Ngân, Cha An-tôn Trần Quý Ly, Cha Phan-xi-cô Xa-vi-ê Vũ Đức Văn, Cha Giu-se Trần Bình Trọng và Cha Giu-se Nguyễn An Khang, Cha Giu-se Nguyễn Khắc Quế, Cha An-tôn Nguyễn Ngọc Sáng, Cha Giu-se Nguyễn Văn Hy (đương nhiệm).

Những năm tháng gần đây, các Cha xứ đã có nhiều công lao đóng góp cho Giáo xứ. Cụ thể, Cha Fx. Vũ Đức Văn đã mở rộng diện tích nhà thờ rất nhiều. Cha đã trao đổi với giáo dân và mở rộng khuôn viên Nhà thờ rộng lớn như hiện nay. Cha Giu-se Trần Bình Trọng với việc xây dựng nhà xứ Xuân Bảng và nhà giáo lý. Cha Giu-se Nguyễn An Khang với việc tu bổ khuôn viên diện tích ao phía trước nhà thờ. Cha Giu-se Nguyễn Khắc Quế với việc trùng tu nhà thờ và hang đá Đức Mẹ. Cha An-tôn Nguyễn Ngọc Sáng với việc cải tạo khu vực vườn hoa Đức Mẹ, các thánh tử đạo phía sau nhà thờ. Cha xứ Giu-se Nguyễn Văn Hy đương nhiệm với thao thức công trình Đền thánh các thánh Tử Đạo Xuân Bảng tại khu đất giữa làng.

Ngày nay, Giáo xứ Xuân Bảng vẫn đang thăng tiến trong đời sống đức tin: với khoảng 2.527 giáo dân, tổ chức thành nhiều đoàn hội, sinh hoạt cộng đoàn tôn giáo sống động, có nhiều nam nữ tu sĩ. Được thế chính là “máu chứng đức tin” của những bậc tiền nhân là Ông thánh Thọ, ông thánh Cỏn, cha thánh Ngân, Cha thánh Nghi, Cha thánh Thịnh và Cha Thánh Bonas Hương. Hiện nay, linh mục quê hương Xuân Bảng có gần 20 cha, nhiều tu sỹ và ơn gọi.

Ngày 08-11 hàng năm (ngày các ngài lãnh án trảm quyết) trở thành ngày giỗ tổ của xứ đạo Kẻ Báng. Trong ngày này, hài cốt 4 thánh Tử đạo: Cha Ngân, Cha Nghi, Mác-ti-nô Thọ và Gio-an Bao-ti-xi-ta Cỏn được đặt trong kiệu sơn son thiếp vàng rước đi quanh làng, trong giọng hát, tiếng kèn, tiếng chiêng. Tất cả hợp lại như một bản đại hùng ca ghi mừng ngày chiến thắng.

Nhà thờ Giáo xứ Xuân Bảng được gần 100 năm vì theo niên hiệu được khắc trên chuông năm 1927. Nhà thờ với chiều cao 13m, rộng 12m và tháp cao 26m. Khuôn viên nhà thờ còn có các tiểu cảnh hang đá, đài Đức Mẹ, các bức tượng tái hiện 14 chặng đàng Thánh Giá.

Phía sau nhà thờ còn có bức phù điêu 117 vị thánh tử đạo của Việt Nam. Để truyền đời ghi ơn và biểu dương công đức của 134 vị tử đạo, giáo xứ đã xây dựng đền thờ, khắc bia đá cao rộng ghi danh các vị.

Trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển đến nay Giáo xứ Xuân Bảng có gần 3000 nhân danh với 1 giáo họ trực thuộc là Giáo họ Trại Hương.

Xuyên suốt hơn 300 năm ấy, cũng là hơn 300 năm trọn vẹn và đầy tình thương của Thiên Chúa. Ngài ban muôn vàn ơn lành đến với giáo xứ, giáo họ và toàn thể giáo dân.

Trải qua các biến cố lịch sử của đất nước, nhiều giáo dân đã  di cư vào Nam, tuy nhiên mọi người hàng năm vẫn tổ chức mừng lễ các thánh tử đạo Xuân Bảng ở nhiều nơi trên đất Việt. Với ý nghĩa nhắc nhớ về cội nguồn của mình, nơi mà hết thảy mọi người cùng yêu thương gắn bó và bất kể nơi nào họ đến, cũng mang theo truyền thống một tâm tình sống hiền hòa tốt đạo đẹp đời. Cùng với các ngày lễ, các hoạt động tôn giáo chung của Giáo Hội, Giáo xứ Xuân Bảng còn có những ngày lễ quan thầy mà cụ thể là lễ Đức Mẹ Mân Côi, các ngày lễ quan thầy của giáo họ, các ngày lễ bổn mạng đoàn hội và các ngày lễ kỷ niệm khác.

Hơn 300 năm lịch sử hình thành và phát triển là hơn 300 năm hồng ân đong đầy. Với khoảng thời gian lịch sử này chẳng thể nào kể siết những công lao của các Đấng Bậc, các vị tiền nhân, quý ân nhân đã dày công vun xới nuôi dưỡng mảnh đất Xuân Bảng này. Những giây phút hiện tại lại càng không thể nào kể xiết được hồng ân tràn đầy của Thiên Chúa đã ban xuống nơi đây. Nhưng thời gian hiện tại và cả tương lai nhắc nhở chúng ta hãy luôn thành tâm tri ân các thánh tử đạo, các bậc tổ tiên và nguyện xin ơn Chúa soi sáng, gìn giữ dẫn lối chỉ đường để Giáo xứ Xuân Bảng ngày càng lớn mạnh trong tình Chúa và tình người. Còn gì đẹp hơn khi những trang sử hào hùng được thêu dệt thành bản tình ca trường kỳ vang mãi trong tâm thức mỗi người dân Ki-tô hữu Giáo xứ Xuân Bảng.

Sáng 25/8/2026, tại Giáo xứ Xuân Bảng, Đức Tổng Giám mục Giu-se Vũ Văn Thiên long trọng chủ sự Thánh lễ cung hiến nhà thờ và bàn thờ, nhân dịp kỷ niệm 100 năm xây dựng ngôi Thánh đường.