BÀI 7: KHƠI DẬY VÀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG ĐẠO ĐỨC BÌNH DÂN
I. LỜI CHÚA
“Anh em là ánh sáng cho trần gian. Một thành xây trên núi không tài nào che giấu được… ánh sáng của anh em phải chiếu giãi trước mặt thiên hạ, để họ thấy những công việc tốt đẹp anh em làm, mà tôn vinh Cha của anh em, Đấng ngự trên trời”. (Mt 5,14.16)
II. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Khi hạt giống Tin Mừng được gieo xuống mảnh đất Thăng Long, nơi là trung tâm chính trị, văn hóa và tôn giáo của Đại Việt, các vị thừa sai đã phải đối diện với không ít thử thách trong hành trình đưa ánh sáng Tin Mừng vào một nền văn hóa giàu truyền thống và tín ngưỡng lâu đời. Trong bối cảnh ấy, Cha Đắc Lộ, với cái nhìn của một vị mục tử, đã trân trọng và vận dụng những giá trị tốt đẹp của văn hóa bản địa, từng bước đưa chúng vào trong đời sống đức tin Ki-tô giáo. Nói cách khác, Cha Đắc Lộ đã khéo léo hội nhập các việc thực hành đạo đức của Đạo Công giáo vào những phong tục tập quán truyền thống của dân tộc, tạo nên một đời sống đạo đức bình dân phong phú, vừa đậm đà bản sắc Việt vừa tràn đầy tinh thần Ki-tô giáo.
Vào dịp Tết Nguyên Đán – lễ hội truyền thống lớn nhất của dân tộc – thay vì bãi bỏ các tục lệ quen thuộc, Cha Đắc Lộ đã thánh hóa chúng. Ngài hướng dẫn tín hữu dựng cây nêu trước nhà nhưng gắn trên đỉnh cây nêu hình Thánh Giá, biến cây nêu truyền thống thành biểu tượng xua đuổi tà ma và tôn vinh tình yêu cứu độ của Thiên Chúa Ba Ngôi[1]. Với ý nghĩa Thánh giá của Chúa Ki-tô mới chính là sức mạnh xua đuổi ma quỷ và mang lại bình an đích thực, khiến các thiên thần trên trời cũng phải vui mừng. Thậm chí, khi chúa Trịnh đi ngang qua phố trong đám rước long trọng, nhìn thấy những cây nêu cắm Thánh Giá vươn cao, ngài đã nhận ra ngay và nói: “Đây là biểu hiện của giáo dân[2]”.
Tiếp đến, Cha Đắc Lộ cũng khởi xướng việc dành ba ngày Tết để tạ ơn Thiên Chúa, cầu nguyện cho tổ tiên, ông bà, cha mẹ và xin bình an cho năm mới. Bên cạnh đó, Cha và các thừa sai đã sáng tạo và phát triển các hình thức đạo đức bình dân rất phù hợp với tâm hồn yêu ca ngợi của người Việt:
Theo truyền thống Giáo hội Công giáo thời bấy giờ, các Giờ Kinh phụng vụ được cử hành hoàn toàn bằng tiếng Latinh, đặc biệt trong Tam Nhật Thánh. Tuy nhiên, lúc bấy giờ, cộng đoàn là những người tân tòng, không ai biết tiếng Latinh để có thể cùng đọc hay hát đáp ca với các cha. Vì không muốn các tín hữu phải chịu thiệt thòi trong những ngày cao điểm của Năm Phụng Vụ, Cha Đắc Lộ đã sáng tạo ra một hình thức cầu nguyện thay thế tuyệt vời. Ngài chia các mầu nhiệm Thương Khó của Chúa Giê-su thành mười lăm đề tài chính (15 ngắm)[3].
Ngắm 15 Sự Thương Khó: Dựa trên tiết tấu ngâm vịnh dân gian, giúp tín hữu chìm đắm trong cuộc Ca Khổ của Chúa Giê-su, đặc biệt trong Mùa Chay và Tuần Thánh. Trình tự của nghi thức này được kết hợp khéo léo giữa lòng đạo đức bình dân và Phụng vụ Rôma. Cộng đoàn sẽ đọc chung 10 kinh Kính Mừng (như một chuỗi hạt Mân Côi). Sau đó, một người sẽ xướng lên (ngắm) một đoạn suy niệm về một trong 15 sự thương khó của Chúa Giê-su. Sau mỗi lần ngắm và suy niệm xong, người ta sẽ tắt đi một ngọn nến trong số mười lăm ngọn nến đang cháy sáng trên bàn thờ[4]. Đây là một sự kế thừa trực tiếp từ tục lệ tắt nến trong Giờ kinh Tenebrae (Kinh Tối) của Giáo Hội Rôma.
Như vậy, bằng việc lấy đức tin Công giáo làm linh hồn để thổi vào chiếc bình gốm truyền thống Á Đông, ngài đã giúp người Việt đón nhận Tin Mừng không phải như một thứ tôn giáo ngoại lai, mà là một Đạo gần gũi với nhân loại. Những hình thức đạo đức bình dân này đã giúp người dân bản địa đón nhận Đạo Chúa một cách tự nhiên, gần gũi. Đức tin không còn là một điều xa lạ từ phương Tây, mà đã trở thành mạch sống, thành giai điệu tâm hồn, máu thịt của tín hữu Việt Nam. Nhờ thực hành các việc đạo đức bình dân giúp các tín hữu hiểu sâu về đức tin và giáo lý, giúp cử hành phụng vụ và các bí tích sốt sắng, và đặc biệt giúp họ tránh xa khỏi những mê tín và dị đoan.
III. CÂU HỎI ĐÚC KẾT VÀ MỞ RỘNG
1. Mục đích của Cha Đắc Lộ khi xây dựng các hình thức đạo đức bình dân là gì?
2. Cha Đắc Lộ đã thánh hóa tục lệ dựng cây nêu ngày Tết như thế nào?
3. Hình thức “Nguyện Ngắm 15 Sự Thương Khó” có ý nghĩa gì?
4. Truyền thống Ngắm Nguyện mang lại giá trị gì cho Giáo Hội?
5. Chúng ta cần có thái độ nào đối với các thực hành đạo đức bình dân truyền thống?
IV. THỰC HÀNH VÀ QUYẾT TÂM
Gợi ý suy niệm: Đức tin chân chính không làm mất đi bản sắc dân tộc, nhưng thánh hóa và thổi hồn vào các phong tục truyền thống tốt đẹp như Cây Nêu ngày Tết, Ngắm 15 sự Thương Khó.
Chia sẻ và hành động:
1. Trao đổi: Gia đình và giáo xứ chúng ta đã kết hợp các sinh hoạt văn hóa, lễ Tết, giỗ chạp với đời sống đạo đức thế nào để vừa giữ truyền thống vừa đúng tinh thần Tin Mừng?
2. Hành động:
Trân trọng và nhiệt thành tham gia các sinh hoạt đạo đức bình dân tại giáo xứ như ngắm 15 sự thương khó Chúa Giê-su, dâng hoa, lần hạt Mân Côi và Chầu Thánh Thể…
Biết thánh hóa các sinh hoạt văn hóa, lễ tết trong gia đình bằng các giờ cầu nguyện tạ ơn.
Sống đức tin cách trưởng thành, tránh xa mọi mê tín, bói toán và dị đoan.
V. LỜI NGUYỆN
Lạy Thiên Chúa là Cha toàn năng, Chúa đã nhận lấy mọi giá trị tốt đẹp của văn hóa nhân loại để tôn vinh Danh Chúa. Chúng con cảm tạ Chúa vì kho tàng đạo đức bình dân phong phú mà tổ tiên đã để lại. Xin cho chúng con biết kế thừa và phát huy những nét đẹp thiêng liêng ấy, để cuộc sống hằng ngày của chúng con luôn là bài ca dâng lên tôn vinh Chúa Ba Ngôi. Chúng con cầu xin nhờ Đức Ki-tô, Chúa chúng con. Amen.
[1] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, tr. 129.
[2] Nt, tr. 129.
[3] Nt, tr. 131.
[4] Alexandre de Rhodes, Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, tr. 131
