Giáo xứ Thịnh Liệt (Kẻ Sét)

Trên vùng đất Kẻ Sét (Thịnh Liệt), nơi người dân quen gọi bằng cái tên thân thuộc Làng Tám, từ những năm 1960, theo sự thay đổi đơn vị hành chính, Làng Tám được sáp nhập vào xã Thịnh Liệt (tức làng Nhì), và từ đó giáo xứ mang tên Thịnh Liệt. Hiện nay, nhà thờ giáo xứ Kẻ Sét tọa lạc tại số 111 đường Giáp Bát, phường Tương Mai, Hà Nội.

Nơi đây, có một nhà thờ đã hiện diện hơn một thế kỷ, lặng lẽ đi qua những biến động của lịch sử, lưu giữ trong mình ký ức của bao thế hệ tín hữu. Ngôi thánh đường ấy không chỉ là một công trình kiến trúc, nhưng còn là kết tinh của đức tin, của văn hóa và của một hành trình dài đầy thử thách.

Đức tin Công giáo đã bén rễ nơi mảnh đất Kẻ Sét từ khoảng thế kỷ XVIII. Ngôi nhà thờ đầu tiên được xây dựng bằng gỗ (tại khu vực nay là UBND phường Giáp Bát cũ và trạm y tế phường). Qua những giai đoạn bách hại và khó khăn, cộng đoàn tín hữu nơi đây vẫn kiên trung giữ vững niềm tin, hình thành một truyền thống đạo đức bền vững. Chính từ nền tảng ấy, giáo xứ đã sản sinh những chứng nhân đức tin, trong đó có Cha Thánh Martinô Tạ Đức Thịnh (1760-1840), người con của quê hương Kẻ Sét, đã hiến dâng mạng sống để làm chứng cho Đức Kitô. Đức tin được vun đắp bằng hy sinh qua nhiều thế hệ đã trở thành nền móng vô hình nhưng vững chắc cho mọi công trình hữu hình sau này.

XÂY DỰNG NGÔI THÁNH ĐƯỜNG (1911)

Ngày 28/5/1911 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử giáo xứ: Ngày đặt móng xây dựng ngôi thánh đường tại mảnh đất mới. Công trình do kiến trúc sư Phê-rô Lý Đức Thân (Đốc Thân) thiết kế. Ông là một trong những kiến trúc sư Công giáo tiêu biểu đầu thế kỷ XX. Với tư duy tiến bộ và sự am hiểu sâu sắc văn hóa bản địa, ông không chỉ thiết kế nhiều nhà thờ tại miền Bắc như: Hàm Long, Hà Thao, Kẻ Nghệ…, mà còn để lại dấu ấn riêng qua việc kết hợp hài hòa giữa kiến trúc phương Tây và truyền thống bản địa.

NƠI KIẾN TRÚC PHƯƠNG TÂY GIAO THOA LÀNG QUÊ VIỆT

Tại Kẻ Sét, kiến trúc sư Đốc Thân đã dung hòa linh hoạt các yếu tố Roman, Gothic và Phục Hưng trong một bố cục chặt chẽ. Mặt bằng nhà thờ được tổ chức theo kiểu truyền thống với ba phần: tiền sảnh, không gian dành cho giáo dân và cung thánh. Mặt chính có bố cục đối xứng, nổi bật với lối vào hình vòm cao, phía trên là cửa sổ hoa hồng mang phong cách Gothic, kết hợp với hệ cột trang trí mang âm hưởng Phục Hưng. Đặc biệt, là tượng Chúa Giê-su và 12 tông đồ ở phía ngoài mặt tiền. Đồng thời, những yếu tố bản địa như mái ngói hai lớp, không gian mở đón sáng được khéo léo lồng ghép, tạo nên một tổng thể vừa uy nghi, cổ kính, vừa gần gũi với cảnh quan và đời sống văn hóa làng quê Bắc Bộ.

Việc sử dụng các vật liệu địa phương như gạch nung, vôi trộn rơm, nứa dập, giấy bản… để tạo các vòm cuốn không chỉ giúp công trình nhẹ, bền mà còn đạt hiệu quả âm thanh trong phụng vụ. Điều đó cho thấy sự am hiểu sâu sắc về khí hậu và thổ nhưỡng miền Bắc, giúp công trình có thể trường tồn theo thời gian. Nhà thờ giáo xứ Kẻ Sét vì thế không chỉ là một công trình tôn giáo, mà còn là một di sản kiến trúc mang giá trị thẩm mỹ và lịch sử giữa lòng Thủ đô.

CHIẾN TRANH VÀ TÀN PHÁ (1945-1954)

Trải qua hai cuộc chiến tranh, ngôi nhà thờ đã chịu nhiều tổn thất nặng nề. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945-1954), do vị trí nằm ở cửa ngõ phía Nam, đã có đề nghị hạ hai tháp chuông để tránh bị lợi dụng làm điểm quan sát. Tuy nhiên, tháp chuông vẫn được giữ lại. Sau đó, ngọn lửa chiến tranh đã thiêu rụi gần như toàn bộ công trình, chỉ còn lại phần cung thánh. Tiếp đến, xe tăng tiến vào khiến nhiều cấu trúc bị phá hủy thêm, và có thời gian, nơi đây bị sử dụng làm bốt quân sự.

Trong bối cảnh sau chiến tranh, dù bị tàn phá nặng nề, nhà thờ Kẻ Sét vẫn giữ được dáng vóc của một công trình kiến trúc đẹp và bề thế nơi cửa ngõ phía Nam. Nhận thấy giá trị đặc biệt ấy, Đức Tổng Giám mục Giu-se Ma-ri-a Trịnh Như Khuê đã quyết định giao cho Cha Giu-se Ma-ri-a Trịnh Văn Căn, khi đó là Chính xứ Chính Tòa, quản xứ giáo xứ Kẻ Sét, đứng ra trùng tu nhà thờ, qua đó cho thấy tầm quan trọng của giáo xứ Kẻ Sét trong đời sống của Tổng giáo phận.

Trước khi tiến hành, cha đặc trách đã cẩn trọng cho lấy mẫu vữa tại nhiều vị trí để kiểm tra, từ đó đưa ra quyết định quan trọng: “Nhà thờ còn tốt lắm, không việc gì, cứ thế mà làm.”

TRÙNG TU VÀ LÀM PHÉP TRỌNG THỂ (1959-1960)

Ngày 26/6/1959, công việc trùng tu chính thức được khởi sự. Trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn, việc tu sửa vẫn được tiến hành với sự cẩn trọng và tinh thần trách nhiệm cao. Người dân trong giáo xứ đã tự mình đảm nhận công việc: thanh niên đi chặt tre, vận chuyển bằng xe cải tiến, kéo những cây gỗ lim nặng từ làng Tân Mai vượt qua sông Sét bằng sức người. Có những chuyến đi phải dừng lại giữa đường, chờ đến đêm khuya mới được tiếp tục. Những hình ảnh ấy không chỉ nói lên sự vất vả, mà còn thể hiện tinh thần dâng hiến và gắn bó sâu sắc của cộng đoàn với ngôi nhà thờ của mình.

Ngày 14/8/1960, vào ngày lễ vọng Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, ngôi thánh đường Kẻ Sét được làm phép trọng thể. Đây là dấu mốc đặc biệt trong hành trình đức tin của cộng đoàn Dân Chúa nơi đây. Trong bầu khí phụng vụ hướng về vinh quang của Đức Trinh Nữ Ma-ri-a , ngôi nhà thờ được thánh hiến, trở thành nơi thánh thiêng, nơi Thiên Chúa ngự giữa dân Người và quy tụ cộng đoàn trong đời sống phụng vụ và đức tin.

BOM ĐẠN CHIẾN TRANH NĂM 1972 VÀ HỒI SINH

Trong giai đoạn chiến tranh, đặc biệt vào khoảng năm 1972, dưới thời Cha Giu-se Ma-ri-a Nguyễn Tùng Cương, ngôi thánh đường Kẻ Sét đã chịu nhiều tổn thất nặng nề do bom đạn. Mái nhà thờ bị xô lệch, trần bị hư hại, nhiều tượng các Thánh Tông đồ phía ngoài mặt tiền bị cụt mất đầu. Phải đến năm 1973, công việc sửa chữa mới dần được khởi sự như: Sửa lại mái, sửa lại trần, trát lại mặt tiền nhà thờ, đắp lại đầu tượng các thánh tông đồ…

TƯỢNG ĐỨC MẸ – DẤU CHỈ ĐỨC TIN (1973-1975)

Chính trong hoàn cảnh khó khăn và thử thách ấy, Cha Giu-se Ma-ri-a Nguyễn Tùng Cương đã khơi lên một sáng kiến mang chiều kích thiêng liêng sâu sắc: đặt một bức tượng tại sân nhà thờ, như một dấu chỉ đức tin và niềm hy vọng của cộng đoàn sau những tháng năm chiến tranh. Từ ý tưởng ban đầu ấy, công trình tượng Đức Mẹ dần được hình thành, không chỉ góp phần làm đẹp khuôn viên, mà còn trở thành điểm tựa thiêng liêng trong đời sống đạo đức của giáo dân.

Việc xin tượng Đức Mẹ kéo dài từ năm 1973 đến 1974, phải trải qua nhiều thủ tục và sự chấp thuận của các cơ quan chức năng. Cuối cùng, tượng được đưa về từ khu Viện Lao Trung ương (trước đây là Trường Lý Đoán – nơi đào tạo triết học và thần học cho các ứng sinh linh mục thuộc Giáo phận Tây Đàng Ngoài).

Khi tượng Đức Mẹ được vận chuyển về và dựng lên, cộng đoàn giáo dân không giấu được niềm xúc động và tâm tình sốt sắng. Ngày 1/1/1975, đúng lễ Đức Ma-ri-a, Mẹ Thiên Chúa, tượng đã được làm phép trọng thể. Kể từ đó, tượng Đức Mẹ hiện diện nơi quảng trường nhà thờ, trở thành điểm quy tụ đời sống đạo đức và kiến tạo một không gian thánh thiêng, góp phần hoàn thiện diện mạo của ngôi thánh đường giáo xứ cho đến hôm nay.

HÀNH TRÌNH TIẾP NỐI

Trải qua thời gian, ngôi thánh đường Kẻ Sét không ngừng được các linh mục quản xứ và chính xứ qua các thời kỳ quan tâm coi sóc, tu sửa và từng bước hoàn thiện…

• Cha Gio-an Đỗ Tông: cho chặt bỏ hàng phi lao cũ, trồng mới hàng cây bằng lăng, tạo nên diện mạo cảnh quan mới cho khuôn viên nhà thờ.
• Cha An-rê Trần Quang Lãng (1979-1988): cho xây tường rào, bảo vệ khuôn viên nhà thờ trong bối cảnh còn nhiều khó khăn.
• Cha Giu-se Lê Đức Sinh (1988-1993): cho lát nền, tu sửa cung thánh, cải tạo vườn hoa Đức Mẹ, làm cho không gian phụng vụ thêm trang nghiêm.
• Cha An-phong-sô Vũ Ngọc Thiên (1993-2001): cho đóng mới toàn bộ ghế, thay cửa, làm hàng rào và cổng sắt. gia cố 1 phần mái, sơn lại toàn bộ nhà thờ.
• Cha Phan-xi-cô Xa-vi-ê Nguyễn Quốc Khánh (2001-2004): cho xây hang đá, phục chế và sơn son thếp vàng nhà chầu.
• Cha Phê-rô Bùi Ngọc Tuấn (2004-2006): cho lắp hệ thống đèn xung quanh nhà thờ, mở rộng cổng, nâng cấp âm thanh và hoàn thiện thêm phần thếp vàng cung thánh.
• Cha Tô-ma A-qui-nô Nguyễn Xuân Thủy (2007-2009): cho thay một phần kết cấu gỗ và toàn bộ ngói mới của mái thượng.
• Cha Gio-an Lê Trọng Cung (2009-2014): đàm phán lấy lại và xây sửa nhà xứ, cải tạo đường rước.
• Cha Giu-se Nguyễn Ngọc Hinh (2014-2020): cho thay gỗ và ngói mới toàn bộ mái hạ, xây nhà giáo lý, kè và xây tường rào ao nhà xứ.
• Cha Giu-se Vũ Công Viện (2020-2021): cho sửa lối lên cửa ngang, khởi công Đền Cha Thánh.
• Cha Giu-se Đào Hữu Thọ (2021-nay): tiếp quản xây dựng, hoàn thiện Đền Cha Thánh, xây mới nhà phụ trợ và đại trùng tu nhà thờ.

Những đóng góp ấy, dù lớn hay nhỏ, đều là sự tiếp nối liên tục của một hành trình gìn giữ và xây dựng, để ngôi thánh đường Giáo xứ không ngừng được chăm sóc, bảo tồn và phát triển qua từng thế hệ.

VIẾT TIẾP TRANG SỬ ĐỨC TIN BẰNG GẠCH HỒNG VÀ LÒNG MẾN (2023-2026)

Vào ngày 22/10/2023, trước tình trạng xuống cấp nghiêm trọng của ngôi thánh đường, đặc biệt là phần mái thượng và toàn bộ trần bên trong đã bị mối mọt làm hư hại, có nguy cơ mất an toàn, cùng với nhiều hạng mục khác cũng trong tình trạng xuống cấp. Cha Chính xứ Giu-se Đào Hữu Thọ đã gửi Phiếu xin ý kiến cộng đoàn Dân Chúa giáo xứ Kẻ Sét về việc đại trùng tu nhà thờ. Kết quả, cộng đoàn đã đồng thuận 100% với chủ trương này.

Trên cơ sở đó, Cha xứ cùng Ban Mục vụ giáo xứ đã trình lên Bề trên Giáo phận xin phép trùng tu. Ngày 28/5/2024, Đức Tổng Giám mục Giu-se Vũ Văn Thiên đã chính thức ký quyết định cho phép giáo xứ tiến hành trùng tu ngôi thánh đường. Ngay sau khi nhận được sự cho phép, cha xứ Giu-se cùng với Ban mục vụ giáo xứ đã cẩn trọng lựa chọn các nhà thầu, tham vấn ý kiến của các chuyên gia để tiến hành trùng tu nhà thờ một cách bài bản và chuyên nghiệp nhất.

Công trình được dự kiến thực hiện trong thời gian hai năm và chia thành ba giai đoạn chính:

• Giai đoạn 1 – Bên trong nhà thờ: làm lại mái thượng, mái hạ; thay mới toàn bộ trần; chỉnh trang cung thánh; trát lại tường; lát lại nền; thay mới hệ thống ghế và cửa…
• Giai đoạn 2 – Bên ngoài nhà thờ: trát lại toàn bộ tường bao và các hạng mục ngoại thất…
• Giai đoạn 3 – Khuôn viên nhà thờ: chỉnh trang cảnh quan, hoàn thiện đường kiệu và các hạng mục phụ trợ…

Ngày 5/10/2024, Cha xứ dâng Thánh lễ khởi công đại trùng tu ngôi thánh đường 114 năm tuổi. Từ ngày 7/10/2024, công việc chính thức được bắt đầu. Cộng đoàn Dân Chúa trong và ngoài giáo xứ đã cùng nhau cầu nguyện, hiệp nhất và quảng đại với ước mong công trình đại trùng tu nhà Chúa sớm được hoàn thành cách tốt đẹp. Sau thời gian thi công với nhiều nỗ lực và tâm huyết, công trình được hoàn thành, và Thánh lễ cung hiến bàn thờ cùng nhà thờ sẽ được cử hành trọng thể vào ngày 3/5/2026.

Tạ ơn Thiên Chúa, hôm nay, khi nhìn lại quá trình đại trùng tu nhà thờ giáo xứ trong thời gian vừa qua, chúng ta có thể tự hào khẳng định rằng, nhà thờ giáo xứ Kẻ Sét không chỉ được xây dựng bằng gạch đá, mà còn được vun đắp bằng đức tin, bằng sự hiệp nhất và những đóng góp quảng đại, âm thầm của toàn thể cộng đoàn Dân Chúa, gồm giáo dân sở tại và anh chị em di dân, những người đã chọn mảnh đất Kẻ Sét làm quê hương thứ hai của mình. Tất cả những điều đó đã cùng nhau viết tiếp hành trình đức tin trên chính mảnh đất Kẻ Sét thân yêu này. Từ đó, ngôi thánh đường không chỉ là nơi thờ phượng Thiên Chúa, mà còn là mái nhà chung của một cộng đoàn hiệp nhất trong đức tin và tình yêu.