BÁNH NUÔI SỐNG NHIỀU NGƯỜI
LỄ MÌNH MÁU CHÚA KITÔ – NĂM C
(Lc 9,11b-17)
Phép lạ hóa bánh ra nhiều để nuôi dân là một trong những cảnh quen thuộc của phúc âm. Sách bài đọc mới trích dẫn 3 đoản văn: Lc 9,11b-17 cho lễ Mình Thánh Chúa năm C, Mt 14,13-31 vào chúa nhật 18 quanh năm A và Ga 6,1-15 vào chúa nhật 17 quanh năm B. Ở đây chúng tôi chỉ khảo cứu bản văn Lc mà thôi.
Trình thuật của Lc không phải là hoàn toàn độc sáng: sự phối trí chung chung của câu chuyện khá đi sát với các nguồn nên không thể bảo là của ông được. Tuy nhiên, với một bản nhất lãm trước mắt, người ta thấy Lc có một vài thay đổi trong phần nhập đề của trình thuật (x.cc 10-11), trong phần giữa (đơn giản hóa các lời đối thoại, nhấn mạnh hành động của các môn đệ ở câu 15) và trong phần kết luận là phần đặt nổi tính cách dư dật của thức ăn mầu nhiệm hơn là con số đông đảo các thực khách.
Ông chỉ tỏ ra độc đáo hơn trong việc trình bày bối cảnh của biến cố, sau trình thuật này, Lc bỏ một đoạn dài (Mc 6,45-8,26) và ông đã tách xa Mc ngay trong các giai thoại đi trước câu chuyện này rồi (9,1-9: ông rút ngắn diễn từ sứ vụ môn đồ và ám chỉ đến Herôđê hơn là Gioan tẩy giả). Với trình thuật bánh hóa nhiều, Phêrô tuyên tín, cuộc biến hình và bốn giai thoại kế tiếp, theo Conzelmann, chúng ta được một “chu kỳ trọn vẹn” có một phận vụ thiết yếu trong cơ cấu chung của phúc âm Lc. Ở đây Lc không đứng trên cương vị một sử gia khi sửa đổi những chỉ dẫn địa dư của Mc, nhưng với cương vị nhà thần học: nhờ đi rao giảng nơi xa chưa đến, người tôi tớ trước tiên phải bước qua thập giá và sắp tiến lên Giêrusalem (x. 9,51; 24,46-47). Bởi thế Lc nhấn mạnh và làm nổi bật bối cảnh bi thảm của phép lạ bánh hóa nhiều: dứt điểm sứ vụ ở Galilê, bầu khí khủng hoảng, đòi hỏi bày tỏ lập trường, viễn tượng cuộc tử nạn đau khổ và vinh quang (c. 9,20.21tt.31.44.51).
Ở đây, chúng tôi không liên tục chú giải bản văn, nhưng chỉ đề cập đến vài khía cạnh mà Lc nhấn mạnh trong chính trình thuật hay trong văn mạch của nó: một đàng nó là khía cạnh trực tiếp làm chúng ta tin vào con người Đức Kitô, đàng khác đó là khía cạnh có thể khai triển về phương diện giáo lý phép thánh thể, vì hôm nay là ngày lễ Mình thánh Chúa.
1. Đấng đáp ứng các nhu cầu thiết thực của con người đang đứng đó
Từ sau lời loan báo trang trọng: “Hôm nay đã ứng nghiệm đoạn sách thánh này nơi tai các người …” (Lc 4,21), các thính giả và độc giả phúc âm Lc đang đứng trước một biến cố hằng mong đợi: vị ngôn sứ đang đứng đó, Nước Trời đang được khơi mào, niềm trông đợi của con người đã được thỏa mãn và nhân loại sẽ được “no thỏa” nếu họ biết cởi mở đón nhận lời công bố đầy quyền năng đó. Sau thời kỳ hứa hẹn và đợi trông, này đây đã đến lúc thể hiện, đã đến thời sau hết, thời “công bố Tin mừng” (x. 16,16, câu đặc biệt của Lc).
Những từ ngữ Lc dùng ở đây đủ nói lên bối cảnh hoàn tất của thời cánh chung và đặt chúng ta trước vấn nạn chính yếu: đối với chúng ta, phải chăng Đức Kitô và lời công bố về Nước Trời đó đã thực sự làm thỏa mãn niềm trông đợi của nhân loại ?
Ngài nói cho họ về nước Thiên Chúa. Chúa Giêsu “nói” (élalei là động từ thỉnh thoảng được dùng trong Tân ước, đặc biệt trong Lc, để nói lên việc Thiên Chúa được mạc khải qua các ngôn sứ và Con của Ngài). “Đấng mạc khải” đang đứng đó. “Lời” đã được ban tặng; sứ điệp giải phóng đã được công bố cho cho mọi người. Và trong chính việc loan báo ấy, Thực Thể mới đang đột nhập vào thế gian và bày tỏ sức sinh động khi mở ra cho chúng ta cánh cửa cứu độ nhờ lòng tin vào Ngài. Trong phép lạ được kể lại đây, chúng ta sẽ có được một dấu chỉ.
Ngài chữa lành những ai cần được cứu chữa. Ngoài các phép lạ chữa lành thể lý ở đây, Lc biết chắc rằng tất cả mọi người đều “cần” được Chúa Giêsu “chữa lành” (thérapeia, x.12,42 và nhất là Kh 22,2). Ít ra là tất cả những ai có lòng ước ao được cứu rỗi, tất cả những ai không khép kín trong sự công chính riêng của mình, tự cho mình “lành mạnh” (x. 5,31-32; 15,7). Vả lại, không phải chính Chúa Giêsu, qua lời nói và hiện diện của Ngài, đã làm cho con người ý thức rằng họ có những “nhu cầu” đích thực, khi Ngài xuất hiện như là Đấng có thể làm thỏa mãn họ sao (x.10,40-42).
Xem ra Lc đặc biệt nhấn mạnh ý nghĩa thiêng liêng của biến cố. Ông hoàn toàn không thể tìm cách bi thảm hóa tình thế trên bình diện các nhu cầu thể lý. Điều Chúa Giêsu sắp ban vượt trên mọi “nhu cầu” cấp thời và mọi cần thiết thể lý. “Của ăn” Ngài ban không chỉ làm dịu cơn đói vật chất: nó thực sự có giá trị như một dấu chỉ. Trong viễn tượng này, chúng ta có thể quảng diễn lời nhận xét của các tông đồ như sau (các vị này chưa hiểu điều Chúa Giêsu sắp làm cũng như điều Ngài mang đến cho con người): “Tự sức chúng tôi hoặc với tiền bạc, chúng tôi cũng không thể cho toàn dân này điều họ thực sự cần đến….”. Đó không là gì khác ngoài ơn cứu độ, sắp được tiên trưng trong của ăn mầu nhiệm, làm no thỏa và dư tràn này.
2. Ngài đón tiếp, quy tụ đám đông và sẽ biến họ thành một cộng đoàn
Đám đông đã “theo” Chúa Giêsu, và Ngài “đón tiếp” họ. Khi nhấn mạnh đến lòng Chúa Giêsu ưu ái đáp lại niềm mong chờ và tìm kiếm của con người, chắc hẳn Lc muốn đưa ra một mẫu gương cho các nhà truyền giáo mới, cho những ai, kế vị Ngài, có phận sự đem lại cho quần chúng “Lời và Bánh” (x. 9,46-48). Của ăn ấy phải luôn trao ban cho con người và càng phải trao ban hàng ngày cho giáo hội. Chắc hẳn Lc nghĩ đến giáo hội khi ông kết thúc trình thuật với việc đề cập đến thức ăn còn dư lại (c.17b)
Thay vì phân tán, đám đông qui tụ lại thành một cộng đoàn dự tiệc: sự kiện này gợi lên hình ảnh Dân mới và bữa tiệc cánh chung, nơi mà theo, lời đã hứa, “các kẻ khó nghèo sẽ được ăn no thỏa” (c.14b)
3. Bánh đích thực làm no thỏa
Hai câu cuối cùng hiển nhiên là cao điểm của trình thuật. Chúng ta không chỉ nói đây chỉ là lời tường thuật của một chứng nhân mục kích tận mắt biến cố trên. Vì khi diễn tả tất cả các cử chỉ của Chúa Giêsu với những từ ngữ giống như lúc Ngài thiết lập Phép Thánh Thể, cộng đoàn tiên khởi chắc chắn đã truyền lại cho chúng ta câu chuyện bánh hóa nhiều theo lối giải thích riêng của họ. Lc còn nhấn mạnh giáo huấn trên khi ông cố ý mô tả các con cá không rõ bằng Mc (ở cuối câu 16 và trong câu 17, ông không còn nói đến cá nữa).
Tất cả các bài chú giải đều đặt song song trình thuật lập phép Thánh Thể với trình thuật bánh hóa nhiều. Nhưng nơi Lc, còn có một điểm song song độc đáo hơn, đó là trình thuật hai môn đệ làng Emmau (Lc 24,13-34)
Sau đây là bản so sánh tổng quát:
Lc 24,30 | Lc 9,15b-16 | Lc 22,19 |
(dọc đường, đức Giêsu “nói” và mạc khải chương trình của Thiên Chúa trong Kinh Thánh) | (Nước Thiên Chúa đang ở đó) (c.11b) | (Nước Thiên Chúa được gợi lên trong giai đoạn hoàn thành) (cc.15-16) |
“và xảy ra là | “…và “ | |
khi vào bàn với họ | Họ đã cho mọi người ngã mình xuống. | |
Người cầm lấy bánh | Cầm lấy hai chiếc bánh và hai con cá, | “…đoạn cầm lấy bánh |
Người ngẩng mặt lên trời | ||
Chúc tụng | Chúc tụng trên bánh cá | Tạ ơn |
Rồi bẻ ra | rồi bẻ ra | Người bẻ ra |
Người trao cho họ | Và ban tiếp cho môn đệ | Và ban tiếp cho môn đệ |
Để họ thết đãi dân chúng | Để họ thết đãi dân chúng |
Dưới khía cạnh văn chương, những điểm song song chấm dứt ở đây, nhưng chúng ta có thể ghi thêm:
Lc 24 | Lc 9 |
Mắt họ mở ra | Phêrô trả lời: (c.20) |
Và họ nhận biết Người (c.31) | Người là đức Kitô của Thiên Chúa |
…. Ngay giờ đó, họ ra đi (c.33) | … không được nói với ai điều đó. |
Đức Kitô phải (c.26;x.c.32:TK) | Con Người phải … (c.22) |
Không cần nhấn mạnh đến các điểm tương đồng đó. Điều làm chúng ta lưu tâm nhất, trong Lc 24, chính là tiến trình của câu chuyện, tiến trình này giúp chúng ta rút ra được ý nghĩa sâu xa của nó: Thánh kinh làm chứng cho Đức Kitô, nhưng chính trong phép Thánh Thể mà con người được đặc biệt được gặp gỡ vị Chúa phục sinh hằng sống và đang hiện diện, và điều đó giúp chúng ta hiệp thông vào niềm tin của các người anh em đầu tiên của chúng ta lúc họ cử hành Thánh thể.
Đối với trình thuật bánh hóa nhiều cũng vậy: lối kết cấu của bản văn là chìa khóa để giải thích nó (x. các điểm vay mượn ở nghi thức lập phép Thánh Thể). Tất cả những gì đáp ứng niềm trông chờ của con người, những gì mà Cựu ước diễn tả qua niềm hy vọng vào Đấng Messia thời cánh chung, “Nước Trời” mà các phúc âm nhất lãm nói tới, tất cả các điều đó đã được ban trong phép Thánh Thể. Không có thể hiểu được điều này nếu không qui chiếu về mầu nhiệm con người Chúa Giêsu, “Thiên Chúa ở cùng chúng ta” (x. những vấn nạn trước và sau trình thuật này trong Lc 9,7-9 và 9,18-21), về cuộc tử nạn cứu chuộc và về việc Ngài phục sinh (x. những loan báo về cuộc tử nạn trong Lc 9,22tt.31.44-45.51, và cuộc gặp gỡ Herôđê trong Lc 23,8-12, đã được gợi ý trong Lc 9,9).
Vậy không được xem cử chỉ Chúa Giêsu làm đây như chỉ nhằm “loan báo việc thiết lập phép Thánh Thể”. Ngài đã đến giữa chúng ta, ban cho con người lời Ngài như là của ăn, cho họ no thỏa lòng ao ước nhận biết Thiên Chúa, cho họ những dấu chỉ và bảo chứng về điều Ngài mang đến. Ý thức sứ mệnh của mình, Ngài đưa ra những hành động để biểu trưng và đánh dấu bước đầu thực hiện sứ mệnh ấy. Các hành động này tự nhiên được hoàn tất và có ý nghĩa trong Dấu Chỉ và Ân Huệ Tuyệt Hảo là phép Thánh Thể. việc nhập thể được hoàn tất trong việc trao ban Thánh Thể. Sự kiện chúng ta tham dự phép Thánh thể giả thiết chúng ta đã tin vào mầu nhiệm Đức Kitô, “bánh hằng sống từ trời xuống”. Bài chú giải hay nhất về trình thuật này là “diễn từ bánh hằng sống” của Ga 6.
4. Những điều kiện để được tham dự vào bữa “tiệc” này
Đây là điểm cuối cùng Lc làm nổi bật. Phần tiếp nối trong trình thuật bánh hóa nhiều gần giống với “diễn từ sau tiệc ly” (so sánh 9,18-50 với 22,21-38).
Lc không chịu trích nguyên văn một vài đoạn của Mc. Lối kết cấu của ông có một chủ đích riêng. Ông đã cố ý trình bày một đàng thập giá và vinh quang của ngày phục sinh và đàng khác những lời hứa và những yêu sách để sống đời môn đệ trong hai lần ông gợi lên trung tâm điểm của đời sống Kitô hữu (phép Thánh Thể, bảo chứng đầu tiên của bữa tiệc thiên sai).
Thật thế, các biến cố sắp xảy ra ở Giêrusalem đã được minh xác rõ ràng hơn; bóng thập giá đau thương, việc vượt qua cái chết để đến vinh quang, đã hiện ra rất rõ. Được liên kết với hành động của Chúa Giêsu, các môn đệ phải dấn thân vào một giai đoạn mới và khó khăn trong ơn gọi của mình. Việc biến hình sẽ đưa họ đi sâu vào mầu nhiệm ấy. Các đám đông “theo” Chúa Giêsu (9,11) và tham dự bữa ăn Ngài ban có ý thức đầu đủ nội dung của từ ngữ “đến theo Ngài” (c.23) không? Chính các môn đệ sẽ được dậy về điều đó.
Trong kiểu nói rất giống kiểu nói ngày thứ năm Tuần Thánh (x.22,21-38), chúng ta thấy ở đây trình bày cho “mọi người” (c.23) hay cho nhóm “môn đệ” (cc.43b.46-49) những đòi hỏi để dấn thân theo Đức Kitô: liêm kết toàn vẹn trong đức tin, phục vụ anh em trong khiêm tốn, trung thành với Chúa mỗi ngày. Cần phải đánh mất sự sống mình vì Chúa Kitô, phải vác thập giá mình mỗi ngày và theo Ngài trên con đường dẫn tới thập giá, tới vinh quang, tới nước Thiên Chúa.
Bản pháp ngữ của F. Prod’home,
Assemblees du Seigneur, số 32.
Học viện Giáo Hoàng Pi-ô X Đà Lạt
