Đức cha Jean Davoust1 sinh ngày 5 tháng 10 năm 1728 tại Mayenne, trong vùng Pays de la Loire miền Tây Bắc nước Pháp. Theo đuổi lý tưởng trở thành linh mục, Jean Davoust theo học triết học và thần học tại Chủng viện Xuân Bích (Saint-Sulpice) ở Paris, sau đó thầy đã xin gia nhập học ở Chủng viện Hội Thừa sai Paris với mong muốn được đi truyền giáo tại Viễn Đông. Được chịu chức linh mục ngày 22 tháng 9 năm 1753, Cha Davoust đã lên tàu ngày 27 tháng 10 để tới xứ truyền giáo mà mình được gửi tới là Địa phận Tây Đàng Ngoài.
Ngài đã học tiếng Việt tại Nhà Chung Kẻ Vĩnh, khi đó là nơi Đức cha ở. Với tư chất thông minh, năng động, đầy nghị lực, ý chí kiên cường, Cha Davoust được Đức cha Louis Néez đánh giá cao. Năm 1759, Đức cha đã tin tưởng gửi Cha đi Rô-ma để trình bày tình trạng phức tạp của xứ truyền giáo Đàng Ngoài về quyền tài phán và xin Tòa thánh bãi bỏ quyền tài phán của các hội dòng khác, khỏi gây lộn xộn và chia rẽ trong miền truyền giáo.
Bản điều trần của ngài gửi tới Bộ Truyền Giáo ngày 13 tháng 7 năm 1761 và bản thỉnh nguyện thư gửi Đức Thánh cha Cơ-lê-men-tê XIII ngày 31 tháng 7 cùng với sự ủng hộ của Đức cha Marefoschi, Thư ký Bộ Truyền giáo, Cha Davoust đã thành công xin được tất cả những quyết định mình mong đợi vào tháng 3 năm 1762, trong đó bao gồm:
1. Toàn bộ phần đất phía tây của Địa phận Tây Đàng Ngoài đều được giao cho Hội Thừa sai Paris, các dòng tu không được phụ trách nữa. Dòng Tên được giao cho các hạt phía nam của địa phận, nơi các cha đã giảng dạy và thiết lập các cộng đoàn.
2. Tòa thánh bổ nhiệm Cha Piguel làm Giám mục Đại diện Tông Tòa tại Đàng Trong; Cha Reydellet làm Giám mục phó Địa phận Tây Đàng Ngoài.
3. Vùng đất Quý Châu (Trung Quốc) được giao cho Giám mục Đại diện Tông Tòa tại Tứ Xuyên (Trung Quốc) quản nhiệm.
Tháng 7 năm 1763, Cha rời Rô-ma để ghé thăm Chủng viện Hội Thừa sai Paris. Tại đây ngài còn một thực hiện một cuộc đàm phán giữa các vị Giám đốc Chủng viện Hội và các vị Đại diện Tông Tòa về Hiến pháp của Hội: các cha Giám đốc Chủng viện thì cho rằng với hoàn cảnh thực tế, cần tách biệt cơ chế quyền của Chủng viện Hội Thừa sai với các xứ truyền giáo được Hội chịu trách nhiệm. Ngược lại, các vị Đại diện Tông Tòa thì cho rằng Chủng viện là một bộ phận không thể thiếu của Hội Thừa sai Paris và vì thế các giám đốc Chủng viện điều hành theo mục đích hoạt động chung của Hội chứ không tách biệt. Cả hai bên thấy cần phải có một dự thảo luật xác định rõ hơn và sửa đổi những quy định không phù hợp luật. Cha Davoust phải vận động cả Tòa thánh lẫn Triều đình Pháp để tính hợp nhất trong hoạt động của các Giám đốc Chủng viện và các Đại diện Tông Tòa của cùng một cơ chế tổ chức được pháp luật và triều đình chấp nhận. Chủng viện Hội Thừa sai và các xứ truyền giáo có chung một tài sản được các giám đốc Chủng viện Hội Thừa sai quản trị, mục đích là để phục vụ cho các xứ truyền giáo mà không trực thuộc quản lý của Giáo phận Paris và cũng không bị chi phối bởi triều đình Pháp như các chủng viện khác.
Giữa lúc đó, tháng 7 năm 1771, ngài phải quay lại Rô-ma để bảo vệ quyết định của Tòa thánh về giới hạn quyền các cha Dòng Tên ở Đàng Ngoài, vì các cha dòng Tên ở Đàng Ngoài đã cử Cha Villiani đại diện đến Rô-ma khiếu nại xin Tòa thánh huỷ bỏ quyết định phân chia địa hạt truyền giáo. Cuộc tranh luận này chỉ thực sự chấm dứt khi Dòng Tên bị giải thể vào tháng 11 năm 1773. Khi đang ở Rô-ma, Tòa thánh bổ nhiệm Cha Davoust làm Giám mục hiệu tòa Ceram và là Giám mục phó của Đức cha Reydellet. Đức cha được tấn phong ở Rô-ma vào ngày 6 tháng 10 năm 1771.
Trở về Paris, Đức cha Davoust cũng rất tích cực thuyết phục được Hội Thừa sai Paris gửi người tới Malabar ở Malaysia truyền giáo, vì công việc này bị bở dở dang sau khi Dòng Tên bị giải thể. Hội Thừa sai Paris cũng có ý định đề cử Đức cha làm trưởng phái đoàn truyền giáo tới đó, nhưng ngài từ chối và đề cử bổ nhiệm Đức cha Brigot. Năm 1784 ngài mới trở về tới địa phận Tây Đàng Ngoài, nơi ngài chính thức là Đại diện Tông Tòa từ ngày 18 tháng 7 năm 1780, sau cái chết của Đức cha Reydellet.
Đức cha đã coi sóc Địa phận được giao một cách nhiệt tâm và kiên định trong hoàn cảnh khó khăn do cấm cách, ngài vẫn cố gắng để truyền chức thêm cho các linh mục bản xứ, gia tăng số các thầy kẻ giảng và ra một số quy định để hướng dẫn các thầy trong cuốn Sách dậy việc kẻ giảng phải làm trong nước Annam. Đức cha cũng đã chọn Cha Longer Gia, một thừa sai Đàng Trong mà ngài đã cơ hội gặp ở Pháp, làm Giám mục phó để kế vị mình. Việc chọn lựa này của ngài thật hoàn hảo, mang đến cho Địa phận nhiều cơ hội phát triển trong tương lai.
Tuy bận rộn với công việc của địa phận, ngài vẫn quan tâm đến việc phát triển chung của Hội Thừa sai Paris bằng cách cử Cha Blandin về Chủng Viện Hội Thừa Sai ở Paris với tư cách quản lý các công việc của Địa phận Tây Đàng Ngoài và cha Chaumont cộng tác trong việc truyền giáo ở Tứ Xuyên (Trung Quốc).
Đức cha Jean Davoust qua đời ngày 17 tháng 8 năm 1789 tại Kẻ Sui (Phú Lương) thuộc tỉnh Hà Nam ngày nay, và ngài được an táng trong nhà thờ Kẻ Đầm (Giáo xứ Bích Trì) theo như ý nguyện của ngài. Năm 1928, khi Cha già Đoán cho đào móng xây nhà thờ Kẻ Đầm trên nền nhà thờ cũ đã tìm thấy mộ Đức cha, nên đã tạm cải táng ra vườn thánh Giáo xứ để xây dựng và mộ vẫn còn ở đó cho đến ngày nay.
Kể từ những vị Đại diện Tông Tòa đầu tiên của Hội Thừa sai Paris, không có một Đức cha nào có một vai trò quan trọng như Đức cha Jean Davoust trong việc hình thành tổ chức của Hội, đấu tranh để Hội có một cơ chế pháp lý rõ ràng, để Hội có thể độc lập không bị phụ thuộc vào chính trị ở Pháp, được Tòa thánh nhìn nhận như một tổ chức trực thuộc Tòa thánh sai đi truyền giáo. Ngài tỏ ra là một vị thừa sai có một trái tim và trí tuệ yêu mến và xây dựng xứ truyền giáo và Hội Thừa sai Paris đến mức hy sinh cả mạng sống mình. Tên tuổi của ngài xứng đáng được tôn vinh cạnh tên tuổi của các đấng sáng lập là Đức cha Francois Pallu và Lambert de La Motte.
(Theo Hồ sơ các thừa sai của M.E.P – 201)
Lm. Tô-ma Aquino Nguyễn Xuân Thủy
Trích Nội san Nhà Chung, Số 6 (tháng 7/2023)
[1] Ở Việt Nam, giáo dân quen gọi ngài theo tên thánh là “Đức Thầy Ju-ong”.
