Đức cha Louis Néez sinh ngày 11 tháng 2 năm 1680 tại Giáo xứ Saint-Madeleine, Verneuil (Eure), thuộc Giáo phận Évreux nước Pháp. Ngài có một người anh là đan viện trưởng của Đan viện hoàng gia La Valette và chính bản thân ngài cũng được thừa hưởng chức tu viện trưởng Notre-Dame-des-Bois thuộc Giáo phận La Rochelle theo tục lệ thời bấy giờ. Nhưng ngài đã bỏ bổng lộc đó vì mong muốn được đi truyền giáo nên đã lên Paris để được đào tạo về truyền giáo ở Chủng viện Hội Thừa sai Paris. Ngày 01 tháng 12 năm 1712 ngài bắt đầu lên đường đi truyền giáo, nhưng chuyến đi gặp trắc trở vì lúc đầu dự định đi Tứ Xuyên, Trung Quốc, nhưng nghe tin tại đây đang có cuộc bách hại không thể đến được, nên ngài phải đợi lại đến tháng 6 năm 1713 mới có thể tiếp tục lên đường tới Địa phận Tây Đàng Ngoài. Ngài tới được xứ truyền giáo này vào tháng 9 năm 1715.
Công việc đầu tiên của ngài là được Đức cha sai đến làm giáo sư Chủng viện Kẻ Vĩnh (nay là Giáo xứ Vĩnh Trị) và làm quản lý của địa phận. Trong cuộc bách hại năm 1720-1721, ngài đã nhiều lần phải lẩn trốn. Năm 1721 ngài được đặt làm cha chính địa phận và phụ trách việc liên lạc với cha cha dòng bên Địa phận Đông Đàng Ngoài để viết các bản nhật ký xứ truyền giáo gửi về Tòa thánh. Ngày 17 tháng 11 năm 1723 Đức cha Guisain Đại diện Tông Tòa Tây Đàng Ngoài qua đời, với tư cách là cha chính địa phận, Cha Néez thở thành bề trên Địa phận.
Theo báo cáo ngài gửi về Hội Thừa sai, lúc đó con số người lớn được lãnh nhận bí tích Rửa Tội hàng năm trong địa phận dao động từ 600 đến 800, trẻ em nguy tử được Rửa Tội từ 2000 đến 2500; số xưng tội từ 45.000 đến 50.000; số rước lễ là từ 38.000 đến 42.000. Cha chính Néez cũng tích cực lo lắng đào tạo hàng giáo sĩ bản xứ và đã có khoảng hai chục linh mục đã được chịu chức. Ngài cũng là người viết cuốn tiểu sử các linh mục bản xứ đầu tiên, được xuất bản năm 1883 trên tạp chí Les Missions Catholiques do cha Lesserteur hiệu đính.
Trong công việc mục vụ, ngài bị một số người kêu ca vì tính nghiêm khắc đối với việc tranh luận lễ nghi Á đông, đối với việc tiếp nhận những người bội giáo (bỏ đạo) trở lại và bị ảnh hưởng tư tưởng phái Janséniste, điều này khiến cho ngài bị trì hoãn trong việc được bổ nhiệm làm Giám mục Đại diện Tông Tòa. Ngài cũng gặp khó khăn với các tu sĩ Dòng Tên, trước khi thiết lập các địa phân ở Đàng Ngoài đã truyền giáo ở đây, các ngài không chấp nhận việc phân chia các địa phận mới và tuyên bố vẫn ở lại truyền giáo hợp pháp tại Đàng Ngoài. Mặc dù vậy ngài vẫn lo lắng việc quản trị địa phận, thăm các vùng truyền giáo và xem xét công việc của các cha thừa sai, nhiều lần ngài đã đi thăm các vùng Thanh Hoá và Nghệ An.
Tháng 9 năm 1738, ngài được Tòa Thánh bổ nhiệm làm Giám mục hiệu tòa Céomanie, Đại Diện Tông Tòa coi sóc Địa phận Tây Đàng Ngoài và ngài được tấn phong ngày 22 tháng 11 năm 1739 bởi Đức Giám mục Đông Đàng Ngoài. Những khó khăn từ khi ngài làm cha chính vẫn tiếp tục trong triều đại Giám mục của ngài. Công việc phân định địa hạt các cha Dòng Tên được tranh luận trong nhiều năm, cuối cùng được giải quyết bằng một sắc lệnh ngày 14 tháng 3 năm 1758 tuyên bố rằng các Đại diện Tông Tòa Tây Đàng Ngoài sẽ chỉ giao cho các tu sĩ Dòng Tên những địa hạt do các tu sĩ này truyền giáo và thiết lập, ngoài ra không làm mục vụ ở những địa hạt khác. Nhưng sắc lệnh này không được các cha Dòng Tên chấp nhận và tranh cãi càng căng thẳng hơn nên cuối cùng Đức Thánh cha Clemente XIII phải viết một đoản sắc Incredibili dolore ra lệnh các nhà truyền giáo ngừng tranh luận về việc này. Cuối cùng ngày 24 tháng 7 năm 1762, một thỏa thuận được ký kết giữa Đức cha Néez và Cha Villiani, đại diện Dòng Tên. Theo thỏa thuận này, miền Nam Đàng Ngoài, tức là Nghệ An, Hà Tĩnh, Bố Chính, được dành riêng cho các cha Dòng Tên, nơi có hơn ba nghìn người theo Đạo. Nhưng chỉ vài tháng sau, ngày 8 tháng 3 năm 1762, Sắc lệnh của Tòa thánh tới Đàng Ngoài buộc các tu sĩ Dòng Tên phải tuân theo sắc lệnh ngày 14 tháng 3 năm 1758.
Những khó khăn tuy nhiều nhưng cũng không ngăn cản được Đức cha tích cực thi hành chức vụ mục tử của mình. Theo thống kê của ngài năm 1751 ngài có một giám mục phó, 2 thừa sai, 21 linh mục bản xứ; 1050 rửa tội người lớn, 3869 rửa tội trẻ em và trẻ ngoại đạo nguy tử; xưng tội: 68.717; rước lễ: 55.991; hôn phối: 508; Thêm sức: 1.321 và Xức dầu bệnh nhân: 692. Năm 1753, Đức cha tổ chức một công nghị (synode) và năm 1754 ngài bắt đầu công cuộc canh tân đời sống linh mục và các linh mục ký cam kết để của chung. Ngày 25 tháng 9 năm 1755 ngài gửi thư chung quy định tang lễ Công giáo, cấm bài vị, điếu văn ca tụng người quá cố theo cách của những người ngoại, một số hình thức nghi lễ không phù hợp đức tin Công giáo.
Năm 1746, Đức cha Néez có tới ba đời giám mục phó, trước tiên Tòa thánh đặt Cha Deveaux làm giám mục phó cho ngài, nhưng Đức cha phó đã qua đời năm 1756; kế đến là Cha Benetat ở Địa phận Đàng Trong được bổ nhiệm, nhưng ngài đã qua đời trước khi đến được Đàng Ngoài; người thứ ba là Cha Reydellet được bổ nhiệm từ tháng 3 năm 1762, nhưng mãi đến sau khi Đức cha Néez qua đời, ngài mới được tấn phong vào năm 1765. Từ năm 1757, khi Đức cha Hilaire de Jésus, Đại diện Tông Tòa Đông Đàng Ngoài qua đời, Đức cha Néez còn phải kiêm nhiệm thêm nhiệm vụ Giám quản Địa phận Đông Đàng Ngoài.
Hơn nửa thế kỷ hăng say nhiệt thành, đầy khôn ngoan và chắc chắn trong việc lo mở Nước Chúa nơi xứ truyền giáo này, Đức cha Louis Néez đã được gọi về Nhà Cha ngày 19 tháng 10 năm 1764 tại họ Trại Nhồi (Tiêu Viên) thuộc Giáo xứ Tiêu Động, tỉnh Hà Nam, thọ 84 tuổi. Ngài được an táng ngay tại họ đạo này.
Từ khi tới Địa phận Tây Đàng ngoài, ngài đã trải qua 9 năm làm linh mục thừa sai, 2 năm làm cha chính, 15 năm làm bề trên địa phận và 26 năm làm Đại Diện Tông Tòa. Năm 1912, một tấm bia đá cẩm thạch trắng đã được gắn tại nhà thờ Sainte-Madeleine ở Verneuil, nơi ngài được rửa tội, để ghi nhớ một vị Giám mục truyền giáo đáng kính, đã bỏ quê hương lên đường tới một xứ sở xa xôi để truyền giáo.
Tạ ơn Chúa đã ban cho chúng ta một vị chủ chăn đáng kính, một trong nhưng người đã xây dựng nền móng đức tin cho Tổng Giáo phận chúng ta được sinh hoa kết quả như hôm nay.
Lm. Tô-ma Aquino Nguyễn Xuân Thủy
Trích Nội san Nhà Chung, Số 4 (tháng 5/2023)
