Ngày 05/9: Thánh Phê-rô Nguyễn Văn Tự – Linh mục (1796-1838)

Đầu năm 1838 Cha được cử coi xứ Đức Trai cũng gọi là Kẻ Mốt thuộc tỉnh Bắc Ninh. Hồi ấy vua Minh Mệnh ra sắc chỉ cấm đạo rất gay gắt, Cha phải trú ở vườn trầu nhà ông Quang. Nhiều hôm Cha phải ngủ ngay ngoài vườn và làm lễ ở đấy. Một người có đạo tham tiền thưởng đi báo quan. Ngày 29-6-1838, ngày lễ Thánh Phê-rô, lính đến vây làng Kẻ Mốt. Cha Tự bỏ vườn trầu xuống hầm bí mật ở nhà bà Thảo cùng với thày Úy.

Lính khám xét mọi nhà trong làng không bắt được đạo trưởng, nhưng bắt được ảnh tượng và các đồ lễ, thế là tất cả đàn ông trong làng phải bắt giải sang làng bên cạnh nơi quan đóng quân. Năm thanh niên Kẻ Mốt bị đánh đòn dữ tợn, dù thế họ vẫn trung kiên không chối đạo, không khai đạo trưởng trốn ở đâu. Nhưng đến lượt ông lang Ninh, mọi việc đều hỏng, trước ông cương quyết chối, nhưng sau bị đòn đau quá, mất hết can đảm, ông đã khai nơi ở của Cha Tự. Hôm sau lính dẫn ông đến gặp ông Quang, và hai người đồng ý nộp Cha Tự mong thoát thân. Nhưng để che giấu tội ác, họ lập mưu đưa Cha Tự ra khỏi hầm nhà bà Thảo lấy cớ là đem Cha đi ẩn nơi khác chắc chắn hơn. Cha Tự, thày Úy và một người giúp việc ra đi, dọc đường bị quan quân mai phục xông ra bắt cả ba, cai đội lấy gươm chém vào miệng Cha rồi chúng trói Cha rất chặt và giải đi. Về đến đình làng, lính cởi trói bảo Cha rằng: “Nếu ông cho chúng tôi sáu nén bạc, chúng tôi sẽ tha ông”. Cha Tự đáp rằng: “Trước khi sa vào tay các ông, tôi đã tốn nhiều tiền để khỏi bị bắt, nay Chúa tôi thờ ban cho tôi ơn này để làm chứng và xưng danh Chúa tôi trước mặt mọi người, tôi không trốn nữa, các ông cứ giải tôi đến với quan.

Trước mặt quan, Cha đã thấy một số giáo hữu bị bắt ở đấy. Quan dạy mọi người phải khóa quá, Cha Tự ôm lấy Thánh Giá hôn và nói: “Không bao giờ tôi đạp ảnh Thánh giá, tôi là đạo trưởng và ảnh này là biểu hiện tình thương của Chúa, Chúa đã chết để cứu loài người. Quan thương tôi được sống, nếu không tôi sẵn lòng chết”.

Không may một số người sợ hãi khóa quá, Cha Tự đau đớn kêu lên rằng: “Giê-su, Ma-ri-a, sao chúng con lại chối Chúa?” Nhưng có Thày Úy và các ông Đệ, Mới, Vinh can đảm xưng đức tin nên Cha cũng được an ủi.

Quan truyền điệu tất cả về huyện Lương Tài.

Món ăn la lùng

Quan quân tịch thu rất nhiều đồ đạo, sách vở, giấy tờ ở Kẻ Mốt, trong số đó có sổ ghi danh sách giáo dân trong xứ. Cha lo lắng vì nếu quan biết sổ ấy, sẽ truy nã làm khổ các làng có đạo. Vì lính canh rất ngặt, Cha lập mưu xin một chiếc chiếu đắp cho đỡ muỗi, nằm dưới chiếu Cha cố gắng ăn hết quyển sổ đó, nhưng rồi đến lúc Cha không thể nuốt trôi được ‘món ăn’ này nữa vì miệng khô không còn đủ nước bọt, Cha đành phải nhai nát rồi dấu dưới sàn nhà. Tình yêu thắng mọi sự, dù Cha đang chịu khổ Cha vẫn thương, vẫn lo lắng cho con chiên, không nề quản gì để họ khỏi phải bắt bớ.

Một lần quan Huyện truyền tháo gông Cha và nói rằng: “Ông bảo bổn đạo nộp 20 nén bạc, tôi sẽ tha ông”. Cha đáp: “Chúa đã ban cho tôi ơn trọng đại này là được chịu khó vì đạo, lẽ nào tôi lại từ chối; còn bạc bổn đạo không có”.

Quan lại đóng gông Cha và hôm sau ngày 03-7-1838, giải Cha lên Bắc Ninh. Trước cổng thành đã đặt một Thánh giá lớn, đến đây Cha đứng dừng lại và bảo rằng: “Nếu không bỏ tượng này, thì dù đến tối tôi cũng cứ ở đây”. Lính phải cất tượng ấy ngay.

Sau khi ra trước mặt các quan, Cha bị tống giam, mang gông xiềng rất nặng. Gặp lại Thày Úy, Cha hỏi: “Này con, nếu con muốn, Cha sẽ làm tờ khai để không liên lụy đến con và con sẽ thoát chết”. Thày Úy hỏi lại: “Thưa Cha, Cha khai thế nào?” – Cha sẽ khai con là người nấu cơm cho Cha, vả lại nói thế cũng đúng”. Thày Úy không chịu, nói rằng: “Thưa Cha, xin Cha cho con theo Cha, con muốn chịu khổ vì Chúa và được chết cùng Cha”. Cha bằng lòng: “Được, vậy Cha sẽ khai con là thày giảng, như thế con sẽ được phúc tử đạo, nhưng con phải giữ và nghe theo lời Cha, đừng sợ khổ khi nghe các quan dụ dỗ, đe dọa”.

Cả hai cha con vui mừng, hợp một lòng một ý cầu nguyện lâu giờ xin Chúa thêm sức chịu khó cho nên, rồi Thày Úy xin Cha giải tội cho mình.

Chịu khổ gấp đôi

Trong những tháng bị giam cầm, Cha Tự phải ra công đường nhiều lần, có lúc các quan dỗ ngọt, khi thì đe dọa, lại phải tra tấn, nhưng Cha vẫn hiên ngang can đảm xưng danh Chúa, trước mọi cực hình Cha cứng như đá vững như đồng, Cha còn giảng đạo cho các quan và quân lính nữa.

Ngoài ra Cha còn phải chịu thêm một cực hình trong tâm hồn là chứng kiến cảnh chối đạo của một số con chiên, vì thương xót linh hồn họ, Cha buồn bã đau đớn. Trong tù Cha chỉ lo lắng về các bổn đạo phải giam, hằng ngày Cha thường khuyên bảo họ rằng: “Chối đạo là tội rất nặng phạm đến Chúa. Chúa Giê-su xưa đã phán:“Ai chối Ta trước mặt người đời, thì Ta sẽ chối nó trước mặt Cha Ta”, mà lời Chúa phán không thể sai được, nên chúng con phải ăn chay cầu nguyện xin Chúa ban sức mạnh, đừng cậy sức riêng mình”.

Còn phần Cha, dù chịu cực khổ đến đâu, Cha cũng không sờn lòng, lúc nào cũng vững vàng, nói năng hẳn hoi khiêm tốn với các quan, nên các quan vị nể và xử lịch sự với Cha, các quan chỉ muốn Cha bỏ đạo rồi sẽ tâu vua cho Cha làm quan. Không dụ dỗ được Cha, các quan kết án Cha và ông Cảnh phải xử giảo, còn Thày Úy, Thầy Mận, ông Đệ, ông Mới, ông Vinh phải phạt 100 trượng, đày xa 3000 dặm. Vua không chấp thuận, cho là án nhẹ quá, bắt các quan phải hỏi lại, nếu không nghe, Cha Tự và ông Cảnh phải trảm quyết và năm ông kia phải xử giảo.

Quan đòi tất mọi người lên, Cha Tự biết ý, vừa đi vừa cầu nguyện cho mình và cho các bạn, xin Chúa ban thêm sức mạnh để xưng đạo Chúa đến cùng.

Trên công đường đã để một ảnh chuộc tội lớn, theo tính tự nhiên ai cũng sợ hãi, nhưng có ơn Chúa nên các ông đều hiên ngang can đảm xưng đạo Chúa ra trước mặt các quan.

Quan bảo riêng Cha Tự rằng: “Ông chưa biết vua thương ông đến mức nào? Ông hãy khóa quá đi ông sẽ biết rõ lòng vua, vì ông còn ít tuổi, lại mới ở tỉnh Nam lên, không ai nỡ giết ông? Cha Tự thưa: “Tôi đội ơn đức vua là đấng quyền cao chức trọng, tôi xin quan kết án cho tôi như vẫn quen kết án cho những người theo đạo Gia-tô, chúng tôi thờ lạy chính Chúa dựng nên trời đất muôn vật và dựng nên cả loài người nữa, vua để tôi sống, tôi được sống, nếu vua giết tôi, tôi sẵn lòng, còn sự khóa quá thì tôi không dám phạm tội quái gở ấy”. Quan xua tay nói: “Thôi, thôi, ta hiểu rồi, ông hãy nghỉ một lát”, rồi quan để Cha ngồi một nơi. Các quan lại đòi sáu ông kia, hỏi riêng từng người, nhưng tất cả đều vững vàng xưng đức tin.

Sau đấy quan truyền giam Cha Tự và ông Cảnh một nơi, còn năm ông kia giam chỗ khác và đệ án vào kinh.

Tù nhân tranh luận với quan án

Có lần quan án đòi Cha Tự lên tranh luận về đạo. Quan cho Cha ngồi chiếu hẳn hoi, rồi quan mở đầu: “Sao ông lại cứng cổ không chịu khóa quá?” Cha Tự trả lời: “Thưa quan lớn, tôi kính ba đấng này: một là thượng phụ là Thiên Chúa, hai là trung phụ là vua, ba là hạ phụ là cha mẹ”. Quan hỏi vặn: “Thế sao trung phụ là vua truyền ông khóa quá, ông lại không vâng, như thế ông phạm đến vua?” Cha thưa rằng: “Trung phụ và hạ phụ dạy sự gì đúng thì phải vâng, nếu dạy sự trái thì không được theo. Vậy thượng phụ là đấng dựng nên trung phụ và hạ phụ, nếu vâng lời vua mà khóa quá là phạm đến thượng phụ là Thiên Chúa, tội này rất nặng”.

Quan lại hỏi: “Tại sao làng Đức Trai có kẻ đã tố giác ông?” Cha đáp rằng: “Thưa quan lớn, tôi dạy dỗ họ sự lành, sự phải, song có kẻ không vâng lời, cũng như quan lớn có con cái, quan dạy dỗ các cô các cậu mọi điều hay lẽ phải để các cô các cậu nên thân nên người, nhưng cũng có kẻ không vâng giữ các lời quan lớn dạy bảo”.

Quan hỏi rằng: “Thế tại sao làng Đức Trai có nhiều người khóa quá, còn ông lại cứ vững vàng mãi?” Cha đáp: “Thưa quan lớn, tôi được nhiều ơn Chúa hơn họ, Chúa ban cho tôi một trăm phần, họ chỉ được một; tôi là đạo trưởng, là tướng chỉ huy, khi xuất trận tôi phải đi đầu, còn họ là lính đi sau thấy giặc, họ sợ quá bỏ trốn, còn tôi, tôi phải trung thành với vua, phải xông đánh giặc, nếu tôi trốn chạy, vua sẽ phạt tôi mất đầu, nên dù có phải chết tôi cũng không được rút lui. Thí dụ quan lớn ở bậc cao trọng được hưởng nhiều ơn vua ban, lính chỉ được phần nhỏ, chúng sợ giặc trốn chạy, còn quan lớn cứ phải cầm quân đánh đến cùng, nếu quan sợ chạy thì dù thoát khỏi chết, vì lẽ nào nhà vua lại tha tội phản bội ấy”.

Quan cười nói rằng: “ Này ông Tự, người làng Đức Trai bất trung với Chúa thì sống, còn ông trung thành với Chúa thì phải chết, vậy chết rồi đi đâu?” Cha thưa rằng: Tôi và những người trung thành với Chúa mà chết sẽ được lên thiên đàng, còn những ai chối Chúa, khóa quá, nếu không ăn năn trở lại, khi chết sẽ phải xuống hỏa ngục”.

Quan lại hỏi: “Thiên đàng là thế nào? Hỏa ngục là thế nào?” Cha đáp rằng: “Xin quan lớn suy nghĩ câu: Sinh ký, tử quy, nếu vậy khi chết rồi mỗi người sẽ phải ở một nơi. Thiên đàng là nơi thưởng những người ăn ngay ở lành, hỏa ngục là nơi phạt những người gian tham độc dữ. Như quan trung thành với vua, có nhiều công trạng được ở nơi sang trọng sung sướng, còn tôi, có tội với vua phải ở trong ngục tối”.

Quan hỏi rằng: “Kẻ lành là ai? Kẻ dữ là ai?” Cha thưa: “Người lành là người giữ đạo Thiên Chúa, kẻ dữ là người gian ác hay người giữ đạo không nên”.

Quan lại hỏi: “Giữ đạo không nên là thế nào?” Cha thưa rằng: “Là người đã theo đạo, rồi lại bỏ đạo như người làng Đức Trai”.

Quan hỏi: “Thế vua và các quan không theo đạo Gia tô phải xuống hỏa ngục cả ư?” Cha thưa rằng: “Vâng, đúng thế”.

Quan nói: “Chả có lẽ thế! Tôi là quan, tôi trung thành với vua, ông trung thành với Chúa, tại sao ông được lên thiên đàng, còn tôi phải xuống hoả ngục”. Cha nói rằng “Thưa quan lớn, vị trên vua còn có đấng cao hơn, là thượng phụ, quan không giữ lòng trung hiếu với thượng phụ. Thí dụ quan đại diện cho vua này đến với một vua khác, quan thấy vua sau giàu có, vững mạnh hơn, lại ban cho quan quyền cao chức trọng, nếu quan theo vua sau thì đối với vua trước quan là kẻ phản nghịch, nếu vua trước. Bắt được quan, chắc chắn quan sẽ không thoát chết”.

Quan cười tỏ lòng quý mến Cha, phục các lẽ của Cha và vì Cha lúc nào cũng lễ độ và cung kính đối với các quan. Quan còn hỏi thêm: “Tại sao bên các ông không dâng cúng cho cha mẹ?” Cha đáp rằng: “Cha mẹ chúng tôi còn sống, chúng tôi săn sóc hẳn hoi, đạo chúng tôi có điều răn thứ tư dạy con cái phải thảo kính cha mẹ, khi cha mẹ chúng tôi qua đời, phần xác không còn ăn uống được nữa, phần hồn là linh thiêng không cần dùng đến của ăn. Nếu ăn được, thì sao cỗ bàn đồ cúng lại còn nguyên, cả việc đốt vàng mã dâng tổ tiên cũng thế, sao không làm đồ thật để tổ tiên dùng, lại làm đồ giấy, như thế là khinh dể tổ tiên.

Quan hiểu lẽ phải, không tranh luận thêm nữa, quan để Cha về nghỉ và cho Cha hai gói chè uống nước.

Trong thời gian chờ đợi án xử, Cha vẫn tiếp tục công việc khuyên bảo an ủi các tù có đạo, giảng đạo cho các người ngoại. Ai cũng quý mến Cha kể cả cai tù, dù biết các bổn đạo hay đến thăm, ông cũng làm ngơ. Một lần Cha bảo các người đến thăm rằng: “Cha đói quá mà không ai cho Cha ăn”. Họ hiểu ý, tìm Cha Phương đang coi xứ Kẻ Rơi vào ngục giải tội cho Cha, Từ ngày ấy, Cha càng vui về trông mong đến ngày được đổ máu mình ra. Biết tin người nào xưng đạo cách vững vàng, Cha đến thăm ngay, có lần Cha quỳ gối hôn chân và hôn xiềng của các người ấy.

Áo trắng thấm máu đào

Ngày 05-9-1838, án trong kinh tới Bắc Ninh, vua truyền phải trảm quyết Cha Tự và ông Cảnh ngay. Được tin Cha vui mừng, đem số tiền còn lại chia cho các bạn tù, rồi Cha mặc áo dòng, tay cầm Thánh Giá chờ các quan đến điệu đi xử. Quan thấy Cha mặc áo trắng lấy làm lạ thì Cha nói rằng: “Thưa quan, áo này là áo dòng của tôi, áo trắng chỉ đức trinh khiết là nhân đức chúng tôi quý chuộng cách riêng, còn Thánh Giá này là ảnh tượng tôi rất kính mến, vua truyền tôi đạp ảnh này, tôi không vâng, nên phải chết, vậy tôi sẽ cầm Thánh Giá đến nơi xử, để tôi được ở với Thánh Giá cho đến hơi thở cuối cùng. Tôi muốn máu tôi đổ ra thấm ướt áo trắng này để mọi người thấy rõ lòng son của tôi đối với Chúa”.

Tòa giảng trong ngục thất và ngoài pháp trường

Nghe tin có đạo trưởng sắp phải điệu đi xử, dân Bắc Ninh kéo đến ngục rất đông. Tiện dịp tốt và cũng chưa đến giờ khởi hành, Cha xin quan cho phép nói mấy lời. Quan bằng lòng. Cha cắt nghĩa cho họ về đạo Thiên Chúa là đạo thật, vì Cha thông thái giỏi giang, khéo léo, hấp dẫn mọi người nên quan để Cha giảng hơn một tiếng đồng hồ. Đến giờ lên đường, đám đông còn cố chen chúc xem mặt Cha, quan phải sai lính đánh dẹp lối cho Cha đi, Cha thương họ, nói với quan rằng: “Xin quan đừng đánh ai, không mấy khi có đám ma người sống, xin quan để người ta xem”. Đi đường Cha đội mũ áo dòng lên đầu, tay cầm Thánh Giá để trước ngực, vừa đi vừa đọc kinh cầu các Thánh, đi được một đoạn, theo lời yêu cầu của dân chúng, quan giám sát xin Cha bỏ mũ xuống cho mọi người xem thấy mặt. Ai cũng trầm trồ ngạc nhiên chứng kiến cảnh tượng la lùng: một đạo trưởng đang tuổi sung sức, đi đón cái chết cách bình thản, vẻ đẹp của linh hồn thánh thiện cùng với niềm hân hoan trong lòng hiện rõ trên nét mặt Cha, khiến cho một ông sư kêu lên: Đạo trưởng đẹp quá, sao lại giết ông” Trong dân chúng có tiếng nói lớn “Ông ta mang thập giá để giảng đạo”.

Pháp trường là một ngọn đồi nhỏ tên là Xai Bong ở ngoại thành Bắc Ninh, các tội nhân thường bị xử ở sườn đổi bên trái, còn Cha phải xử ở sườn đồi bên phải, dường như các quan muốn tách biệt hẳn vị tuyên xưng đức tin với các tội nhân khác. Đến nơi xử Cha quỳ xuống chiếu của một giáo hữu tên là Thạc (ông này sau cũng được phúc chết vì đạo). Trước khi xử, một người đọc án rằng: “Nguyễn Văn Tự quê xã Ninh Cường, huyện Chân Ninh, tỉnh Nam Định, đã theo Gia-tô tả đạo, giảng dạy những điều lầm lạc cho nhiều người, bị bắt, bị tra hỏi, y xưng mình là đạo trưởng, nên vua kết án phải trảm quyết”.

Bấy giờ Cha lại xin phép giảng nửa giờ nữa, rồi Cha quỳ xuống chiếu. Nghe tiếng lệnh, lính chém đầu Cha hai nhát mới đứt, theo thường lệ lính tung đầu ‘tử tội’ lên để quan và dân trông thấy, hôm ấy là ngày 05-9-1838.

Các điềm lạ

Bỗng trời tối sầm lại, mây kéo đen nghịt, tiếng sấm sét nổ ran, một đàn chim nhạn từ đâu tới, bay lượn trên xác Cha Tự và ông Cảnh (ông Cảnh cũng bị xử cùng với Cha hôm ấy).

Bổn đạo liệm xác Cha cho vào quan tài định đưa về táng ở họ Thanh Sơn gần đấy, nhưng vì người ta tranh nhau lấy các đồ vật của Cha, làm xôn xao hỗn độn quá, quan truyền lính bắt hết mọi người, bổn đạo sợ trốn hết, bỏ quan tài Cha giữa đường, ông trưởng phố ở đấy chôn xác Cha ngay bên đường để sau lấy tiền chuộc, cách một tuần sau ông đào lên đưa đến núi Cổ Mễ, giấu vào bụi gai, năm sau họ Nghĩa Vũ chuộc sáu nén bạc đem về táng ở họ mình.

Một nho sĩ có đạo lấy được Thánh Giá Cha cầm và nhờ tượng ấy người ta được nhiều ơn lạ. Có người lấy một khăn sạch buộc vào cổ Cha, khi chém Cha xong, khăn ấy in ba hình  hình Cha đang quỳ, hình người lính đang giơ gươm và hình ngọn đồi nơi Cha phải xử. Cha chết được ba ngày thì hiện về với năm ông đang ở trong ngục, Cha yên ủi họ rằng “Chúng con hãy vững vàng, ít lâu nữa chúng con sẽ được chết vì đạo lên thiên đàng với Cha”. Khi đào xác Cha từ Cổ Mễ đem về Nghĩa Vũ, xác Cha còn tươi tốt nguyên vẹn như người ngủ. Ông trưởng phố nói rằng: “Từ khi tôi đưa xác cụ ra đây, tôi không dám ngủ vì sợ có người lấy trộm, đêm nào tôi cũng thấy một thanh niên đi đi lại lại”. Ở đấy có một lần Cha hiện ra và nói với một người họ Nghĩa Vũ rằng  “Phải đem xác Cha đi nơi khác”. Đào lên, mối đã xông ở đầu quan tài, nên phải đem chôn nơi khác. Trong cuộc điều tra phong chân phúc, người ta khai nhiều ơn lạ do lời cầu nguyện và sự đụng chạm đến các di tích thấm máu vị tử đạo, như chữa khỏi bệnh, trừ ma quỷ. Cả gươm đã chém Cha cũng có sức trừ quỷ. Có người bị quỷ ám, rảy nước phép không sợ, nhưng khi lấy gươm này ra và cậy vì công phúc Cha, người ấy khỏi quỷ ám.

Đức Thánh Cha Lê-ô XIII đã phong chân phúc cho Cha Phê-rô Nguyễn Văn Tự ngày 27-5-1900. Xin vị tử đạo áo trắng, con cái của Thánh Đa-minh ơn giữ linh hồn luôn trắng trong, giữ được tấm lòng son sắt, phó thác, trung kiên cho đến khi về hưởng mặt Chúa trên trời. Cha Phê-rô Tự chịu chết vì đạo ngày 05-9-1838, năm thứ 19 đời vua Minh Mệnh, thọ 43 tuổi.

 Đức Thánh Cha Gio-an Phao-lô II tôn phong Cha lên bậc hiển thánh ngày 19-6-1988.

Đức Hồng Y Giu-se Ma-ri-a Trịnh Văn Căn